ملي اتل غازي وزیر محمد اکبر خان

ملي اتل غازي محمد اکبر خان؛ د علامه اکاډميسين پوهاند عبدالشکور رشاد يو تاریخي اثر دی، چې په ۱۳۸۵ لمریز کال د علامه رشاد اکاډيمۍ له خوا د زرو ټوکو په شمېر په کندهار کې چاپ شوی دی.

په همدې کتاب کې د يادې اکاډيمۍ د خپرونو لړ شپږ ښودل شوی او معنی يې دا ده، چې تر دې دمه يې د علامه رشاد شپږ کتابونه چاپ کړي دي.

دغه اثر له يادښت، فهرست او په انګريزي ژبه د کتاب له پېژندنې پرته ۸۹ مخه دی. علامه صاحب د دغه اثر په کښلو کې له ۴۵ ماخذونو استفاده کړې ده.

د یادونې وړ ده چې د دې اثر فهرست، د سړیو نومونه، د ځایو نومونه، کتابښود، د ماخذونو فهرست او د کتاب لنډه پېژندنه د علامه رشاد اکاډيمۍ له خوا ترتیب شوي دي.

د دې کتاب په پیل کې د علامه رشاد اکاډيمۍ يو يادښت راغلی او په کې لیکل شوي چې(( د دې اثر چاپ سربېره پر ټولو ښېګڼو ولس ته دا هم ورښيي چې څوک د هېواد ملي اتل کېدلای شي.))

ادبي بحثونه(۴۹)

لیکوال: صدیق الله بدر

نذیر

د واقعي ژوند انځوروونکی شاعر

په ادبي اثارو کې د دوه ډوله تمایله خبرې کېږي؛ ریالستیک او رومانتیک تمایل. په شعر کې معمولا رومانتیک او په داستان کې ریالستیک تمایل ډېر وي؛ خو په شلمه پېړۍ کې په پښتو شعر کې ريالستيکو مسايلو ته ډېر پام واوښت او يو زیات شمېر شاعرانو پخپلو شعرونو کې د واقعي ژوند انځورولو ته مخه وکړه.

ادبي بحثونه(۴۹)

لیکوال: صدیق الله بدر

د حساس زړه او ذهن څښتن شاعر

بيا هم تاسو د پښتو شعر د مينې او ښکلا شنو شېبو ته رابولو او د يوه داسې شاعر په شعر او شاعرۍ درسره غږېږم، چې په پردېسو نغمو کې يې جل وهلې هيلې رانغاړلې او په ماتو هندارو کې يې خپل ليدلي خوبونه د راسا له مست سيند سره شريک کړي او اوس هم د هغه د تعبير په لټه کې دی:

ویناوال: صدیق الله بدر

ماته

ورځم چې ومنم اشناته ماته

راکړې مینې ده نن ماته ماته

که زړه مې عشق او عشق مې زړه ته شو مات

وايه چې چا ورکړله چاته ماته

غزل د حسن مې د یار لیکمه

غواړمه ورکړمه رڼاته ماته

د ژوند له ماتو دومره ستړی یمه

چې نه لورېږي مې په ماته ماته

زړه مې د مينې ښېرا وکړه راته

مینه کې غواړم بدره تاته ماته

۱۳۹۱.۱.۱۶

ويناوال: صدیق الله بدر

د پرهر پینه

داسې هم سختې ته سینه ږدي خلک

چې له پرهر زړه ته پينه ږدي خلک

څه شو که عشق کې لېونی مې بولي

بام ته چې وخېژي زینه ږدي خلک

رنګ او ښکلا وروستۍ خبره نه ده

د پښو له سوخته هم خينه ږدي خلک

ځان ته زما مینه کې ښه په ځیر شه

زړونه یو بل ته ايينه ږدي خلک

زړه مې په مينه مینه پالم بدر

انګور چې ساتي کنګينه ږدي خلک

۱۳۹۰.۱.۶

ویناوال: صديق الله بدر

د پرهر پینه

داسې هم سختې ته سینه ږدي خلک

چې له پرهر زړه ته پينه ږدي خلک

څه شو که عشق کې لېونی مې بولي

بام ته چې وخېژي زینه ږدي خلک

۱۳۹۰.۱.۶

ویناوال: صدیق الله بدر

نیمګړی غزل

دا عشق دی چې پرې کور د زړه ودان دی د هر چا

شپيلۍ به شپيلۍ نه وه ناله که په کې نه وای

محفل چې دی معنی خو په همدې پیدا کوي

مستي به زما نه وه پیاله که په کې نه وای

ویناوال: صدیق الله بدر

د مينې نغری

د چوپتيا له اوږده ژمي يم راغلی

د خبرو اور ته ومې نيسه یاره

لږ د مينې د نغري د ننګولو هیله راکړه

دي وهلي مې کنګل د زړه غوږونه

۱۳۹۱.۱.۱

ويناوال: صدیق الله بدر

رابطه

د لمر او واورې

زما د زړه او ستا د حسن

رابطه ډېره سره ورته ښکاري

لمر چې راهسک شي

واوره شي ویلي داسې

لکه زما زړګی چې

اوبه کوي حسن دې

ویناوال: صدیق الله بدر

زه

بیګاه؛ ستړی مسافر وم

بیګاه؛ بیا تللیو پېچومو کې مې شپه وه

بیګاه؛ ډېر مخلوق د خدای مخې ته راغلل

بيګاه؛ ټول خلک یو ځای وو

ویناوال: صدیق الله بدر

زړه، شعر، مينه

خوښ يم چې زړه لرمه

چې ستا د مينې کور دی

خوښ يم چې شعر لیکمه

انځوروم په کې تا

خوښ يم چې مینه شته ده

چې ما تر تا رسوي

خوښ يم چې ته مې شته يې

شعر مې دی، زړه مې هم دی

واړه پر مينه پايو

۱۳۹۰.۱۲.۲۵

ویناوال: صدیق الله بدر

د بدر زړه

زړه یم

خو دا ښه دی چې د بدر يم

بدر مې ډېر خیال ساتي

۱۳۹۰.۱۲.۲۵

لنډه کيسه/ صدیق الله بدر

مجبوري

نجونې خوشاله وې چې سبا خپلو کورونو ته ځي، خو ثريا غریو نېولې وه.
په دغه شپه د اصلاح او روزنې مركز د تنكيو ځوانانو او ماشومانو په شور او زوږ كې ډوب و. هر يوې بلې ته مباركي وركوله. نيمه شپه چې دا د کوټې له وره سره نږدې ناسته وه، يوه پېغلوټې چې له دوو مياشتو راهيسې دلته ورسره بلده شوې وه، څنګ ته يې راغله:" لېونۍ! ولې ژاړې، ته بايد خوشاله اوسې، سبا خپلو كورونو ته ځو."
د هغې له دې خبرې سره ثريا يو سوړ اسويلی وکېښ:" كوم كور؟"

ویناوال: صدیق الله بدر

ليونی

ستا کوڅه کې

 خپل مېلمه

څوک نه پېژني

ستا وره ته چې لنډ شومه

ستا وره مې په کاڼو هرکلی وکړ.

۱۳۹۰.۱۱.۲۷

ویناوال: صدیق الله بدر

غزل

ستا پرنګي خوی توغ بلند تړلی

ما هم پټکی د دروند میوند تړلی 

د زړه ګلونه مې دي جل وهلي

تا د نظر د اوبو بند تړلی

کتابپېژندنه/ صدیق الله بدر

اروايي خوښي او بدني ځواک

روايي خوښي او بدني ځواک د هغه کتاب نوم دی چې د لویانو، ماشومانو او نجونو د جنسیت په اړه په زړه پورې معلومات په کې خوندي شوي دي.

دغه کتاب په اردو ژبه لیکل شوی او لیکوال يې ډاکتر شبیر حسین دی. ځوان او هڅاند لیکوال محمد حنیف حیران توتاخېل پښتو کړی او په ۱۳۸۹ لمریز کال د ختځې سیمې د لیکوالو او ژورنالستانو خپلواکې ټولنې د پښتو موسیقۍ د ودې، بداينې او پرمختګ سمينار په ویاړ چاپ کړی دی.

کتاب پېژندنه/ صدیق الله بدر

دراني احمد شاه

د اوسني افغانستان پلار

دراني احمد شاه، د هندي مورخ ډاکتر ګندا سنګ یو څېړنيز تاريخي اثر دی چې د پنځلسو کلونو په اوږدو کې يې(۱۹۳۳-۱۹۴۶) ليکلی او په ۱۹۵۸ میلادي کال کې په انګليسي ژبه چاپ شوی دی. د دې ارزښت ناک اثر پښتو کوونکی د سرمحقق مرستیال ښاغلی نصرالله سوبمن دی. دغه ژباړه د خپل تاریخي ارزښت له مخې دوه ځلې چاپ شوی دی. لومړی ځل په ۱۳۶۶ لمریز کال د افغانستان د علومو اکاډمۍ د پښتو څېړنو د نړيوال مرکز له خوا په کابل کې او دویم ځل په ۱۳۸۸ لمریز کال د دانش خپرندويې ټولنې له خوا د زرو ټوکو په شمېر په ۵۸۸ مخونو کې په ښکلي کچه چاپ شوی دی.

کتابپېژندنه/ صديق الله بدر

لرغوني پښتانه قومونه

په دې لیکنه کې يو داسې تاريخي کتاب درپېژنو چې په هغه کې د پښتنو د يوې لويې لرغونې قبيلې ساک یا سهاک په اړه معلومات خوندي شوي دي.

دا کتاب لرغوني پښتانه قومونه نومېږي او ليکوال يې ارواښاد استاد قیام الدين خادم دی. . دغه کتاب لومړی ځل په ۱۳۵۶ کال په پېښور او دویم ځل د ۱۳۷۸ لمریز کال د وږي په میاشت کې په ښکلي کچه د زرو ټوکو په شمېر په ۱۱۴ مخونو کې په جلال اباد کې د ساپي مطبعې له خوا چاپ شوی دی.

کتابپېژندنه/ صدیق الله بدر

اروايي روغتيا

دا ځل هغه کتاب درپېژنو چې د اروايي ناروغيو او د هغو د علاج په باره کې لیکل شوی دی. دا کتاب اروايي روغتيا نومېږي، چې ليکوالان يې هاري او بونارواوراسټريټ نومېږي او پښتو کوونکی يې ځوان او تکړه لیکوال او ژورنالست ښاغلی صالح محمد صالح دی.

دا ژباړه په ۱۳۸۲ لمریز کال د زرو ټوکو په شمېر، په سلو مخونو کې د دانش خپرندويې ټولنې له خوا په ښکلي کچه چاپ شوی دی.

اروايي روغتيا په اتلسو څپرکو کې لیکل شوی او اره موخه يې دا ده چې يو څوک څه باید وکړي چې خواشيني او اندېښنه له ځانه لرې کړي.

قصه زندگی/ صديق الله بدر

                       غلام سخی:

خیر اس غریب می بودیم اما پدرم زنده می بود

"بعد از شهادت شوهرم، که به جز خدا دیگر هیچ کس نداریم؛ احتیاج و محتاج شدیم" این سخنان مادری است که ماه گل نام دارد، ساکن ولسوالی پغمان ولایت کابل بوده و در زمان جنگهای تنظیمی شوهر و دخترش را از دست داده و اکنون در منطقه قلعه واحد با سه فرزند قد و نیم قدش شب و روز را گاهی گرسنه و گاهی نیمه سیر سپری می کند.

کتاپ پېژندنه/ صديق الله بدر

د نثر ليکلو هنر

که څه هم يو زیات شمېر ژبپوهان په داسې حال کې چې په ليکوالۍ کې د مطلب د ښه رسولو او پر هغه د لوستونکو د ښه پوهېدو لپاره د ژبې پر ساده والي ټينګار کوي، ډېر ځله په ژبنيو څېړنو او مسایلو کې ژبه او د بيان طرز پخپله ترې دومره پېچلی شي چې د لوستونکو لپاره د هغه موضوع درک ډېر ستونزمن پرېوځي.

يو شمېر کسان ښايي دا استدلال وکړي چې د يوې علمي موضوع ليکل خپل اصول او قواعد لري، خو دا خبره ځکه ډېر زړه ته نه پرېوځي چې هره موضوع که هغه علمي وي يا نه وي، د دې لپاره لیکل کېږي چې په هغه برخه کې موجودې ستونزې هوارې کړي نه دا چې هغه لا نوره پسې پېچلې کړي.

کتابپېژندنه/ صدیق الله بدر

د خپلواکۍ لمر څرک

د خپلواکۍ لمر څرک د افغانستان د يوه حساس او مهم پړاو تاریخ دی. د هغه پړاو تاریخ چې زموږ د لیکوالو او مورخينو له خوا ډېر کم بحث پرې شوی او پرديو لیکوالو يې په اړه مغرضانه او دښمنانه بحثونه کړې دي، په تېره بیا ایراني ليکوالو.

د خپلواکۍ لمر څرک ليکوال ارواښاد الحاج امان الله هوتک دی. دغه کتاب په لومړي ځل په ۱۳۶۸ لمریزکال په افسېټ ډول په کوزه پښتونخوا کې چاپ شوی دی. دا چې دغه کتاب د هوتکيانو د دورې په اړه ډېر نوي او جامع معلومات رانغاړلي او د ګڼو افغانانو توجه يې ځانته جلب کړه د دويم او درېيم ځل لپاره هم چاپ شو. د خپلواکۍ لمر څرک په دويم ځل په ۱۳۸۶ لمریز کې د افغانستان د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت له خوا ۳۸۶ مخونو کې په ښه قطع او صحافت د چاپ په ګاڼه وپسولل شو او په ۱۳۸۷ لمریز کې دانش خپرندويې ټولنې هم چاپ کړ.

کتابپېژندنه/ صديق الله بدر

د سقراط ژوند، اند او فلسفه

د سقراط ژوند، اند او فلسفه د اردو ژبي ليکوال ملک اشفاق لیکنه ده. دغه کتاب ځوان افغان لیکوال عطاالله حیران پښتو کړی دی. دغه ژباړه د ۱۳۹۰ لمریز کال په لومړيو کې د مومند خپرندويې ټولنې له خوا په ۲۰۰۰ ټوکو کې چاپ شوی او په ۱۲۲ مخونو کې د سقراط ژوند، اند او فلسفه راته بیانوي.

کتابپېژندنه

لیکوال: صديق الله بدر

د افلاطون ژوند، اند او فلسفه

د افلاطون ژوند، اند او فلسفه هغه کتاب دی، چې اردو ژبي لیکوال ملک اشفاق لیکلی او ځوان لیکوال عطاالله حیران پښتو کړی دی.

دغه کتاب د ۱۳۹۰ لمریز کال په لومړيو کې د مومند خپرندويه ټولنې له خوا په ۲۰۰۰ ټوکو کې چاپ شوی او په ۱۶۱ مخونو کې په کوټلې ډول د افلاطون ژوند، اند او فلسفه په کې بیان شوي دي.

ژباړن دغه ژباړه د پښتو ژبې تکړه ليکوال او شاعر ښاغلي اسمعيل يون ته ډالۍ کړې ده. د دې ژباړې په سر کې د ځوانو لیکوالو څېړنیار سید نظیم سیدي، ضیاالرحمن ضیا او خپله د ژباړن یادښتونه راغلي دي، چې په ترڅ کې يې د افلاطون پر فکر او فلسفې او د ژباړې پر اړتیا خبرې شوې دي.

په دې کتاب کې په ۴۲ سرليکونو کې تر ډېره د افلاطون ژوند ځلول شوی او بیا په لنډ ډول د دغه ستر یوناني فیلسوف فلسفي لید توضیح شوی دی.

ادبي بحثونه (۴۸)

لیکوال: صديق الله بدر

اجمل اند؛

د خپل وخت ځوان غزلبول شاعر

په دې بحث کې د پښتو د ځوان خو شاعرانه بهير يو داسې استازی صميمي شاعر درپېژنو، چې شعر يې د ولسي او هنري شاعرۍ خواږه راباندې څښي. دا هغه ځانګړنه ده، چې ښايي زموږ د اوسمهالې شاعرۍ د کمو شاعرانو نوښت وي.

دا نوښت هغه څوک کولای شي، چې شعر يې په کلي کې او له ولس سره په ژوند کې موندلی او بیا له معاصر شعر سره یې تر اشنايئ وروسته دواړه سره پېيلي وي. يو له ګوتو په شمار شاعرانو څخه، چې شعرونه يې همدغه ښکلا او ځانګړنه لري؛ اجمل اند دی. اند هغه شاعر دی، چې شاعرانه محیط پرې شعر لورولی دی. هغه هم په ډېر تنکيني عمر او د هجرت په چاپېريال کې: ((د پېښور په هغه چاپېریال کې چې زه اوسېدم، هغه د کوزې پښتونخوا یوه غرنۍ سیمه ده، چې هنګو ورته وایي. په هنګو کې کوټکي یوه ځنګلي سیمه وه، چې په ګورګرو او مماڼو پوښلې وه. ګڼ شمېر کوچیان له موږ نه اخوا دېخوا اوسېدل او په دې منځ کې زموږ هم یو کور و.))

د ژوند كيسه

ليکوال: صديق الله بدر

   د حكيم مور:

د حكيم مرګ، د تندر راپرېوتل وو

د سراي هراتي د ګذر د وکیل په ملتیا مو په اوږده او تنګه كوڅه کې د يو کور ور وټكاوه. ځنډ وروسته يوه ماشومه او ورپسې يوه بوډې توړۍ، چې د ۶۵ كلونو معلومېده، وره ته راووتې. تر روغبړ او پېژندګلوۍ وروسته ورسره كور ته ننوتو. پراخه حويلۍ وه. ځينې غټ او واړه ماشومان خپلو كې په لوبو بوخت وو. توړۍ له وره سره نږدې يوې كوټې ته وبللو. دې كوټې، چې دوه په دريو كې وه، يوازې د حويلۍ پر مخ يوه وړه كړكۍ درلوده. هلته پر يوې زړې توشكې يو سپين ږيرى ناست و، چې خولې پرې روانې او په يوه لاس كې يې يوه لاسي پلاستيكي پكۍ او په بله كې يې يوه وړه راډيو نيولې وه او اورېده يې، ساړه ساړه اسويلي يې وكښل او له ځانه سره يې په غمجن حالت كې وويل: ((چې بيا يې پر چا مور بوره كړه.))

کتابپېژندنه

لیکوال: صدیق الله بدر

پوره انسان (ص)

پوره انسان د هغه کتاب نوم دی، چې په ترڅ کې يې د بهترین عالم حضرت محمد (ص) د پوره او بشپړ انسانيت بېلګې بيان شوې دي. د دې کتاب ليکوال ښاغلی منصور احمد بټ او پښتو کوونکی يې ښاغلی نجیب الله جالب دی.

دغه ژباړه په ۱۳۹۰ لمریز کال په لومړیو مياشتو کې د ۲۰۰۰ ټوکو په شمېر په جلال اباد کې د مومند خپرندويې ټولنې له خوا په ښکلې کچه په ۱۳۳ مخونو کې چاپ شوې ده.

د کتاب په پيل کې لومړی د ژباړن او ورپسې د لیکوال سريزې راغلې دي. ژباړن پخپله سريزه کې ليکي چې له نن څخه څوارلس سوه کاله وړاندې رسول الله (ص) ته دا علم او پوهه وه چې په راتلونکي کې به زما امت په بدو اعمالو او ګمراهیو كې راښکېل شي او پرده مبارك نازل شوى علم (( د الله(ج) کتاب)) قران حکم به يوازې تر سترګو تېروي او عمل به پرې نه کوي، حال دا چې له هماغه قرآن څخه به نور نامسلمان ګټې پورته کوي او د ژوند له نعمتونو څخه به مالامال وي.

د ژوند كيسه  

لیکوال: صديق الله بدر

توكرك:

ټوله روژه مو په وچه ډوډۍ او اوبو تېره کړه

((نوم مې توكرك دى. د غازي امان الله په پاچاهي كې د لغمان په شېرګړ كې پيدا شوى يم. نوى زلمى وم، چې د غريبۍ لپاره كابل ته راغلم، ځكه په وطن كې مې ځمكه او جايداد نه و. دلته په كابل كله يو ځاى او كله بل ځاى اوسيدلى يم، اوس په قلعه واحد كې اوسېږم. كور مې خپل نه دى او نه كوم جاي و جايداد لرم.))

توکرک چې په كوم كور كې له خپلو دوو مېرمنو او دريو لوڼو سره اوسېږي، د خلكو په مرسته يې جوړ كړى دى: (( دا د يو پغماني كور دى، په جګړو كې وران شوى و. كابل ته په راتګ سره مې په چاردهي كې دهقاني كوله. ښه و، يو د ګوزارې ژوند مې درلود.))

د ژوند کيسه

لیکوال: صديق الله بدر

یو بل درد

يوه مور او شپږ ماشومان يې هره شپه له یو عالم نااميديو سره سر په بالښتونو ږدي او هر مازیګر له انتظاره په ډکو سترګو، سره له دې چې ښه پوهېږي هغه نور نه راګرځي؛ دروازې ته ګوري. ماشومان دا انګېري چې اوس يې د پلار د راتلو وخت دی او له خپل زوړ سایکل سره کور ته راننوځي، خو اوس نه کوم بایسکل شته او نه هغه پلار چې دوی ورته سترګې سترګې دي.    

يو کال مخکې ملا اذان سمیع الله له ډېرو امیدونو سره، چې ټوله شپه يې د غاښ درد خوب ته نه و پرې ايښی، يوه زړه بوجۍ د بایسکیل کنجوغه کې وتړله او په دې تمه له له کوره ووت چې که نن خپله تنخوا واخلي او کور يو څه سود و سودا وکړي.

اختر نږدې و؛ بېړه يې وه چې تر اختر مخکې يو څه په کور کې ولري.

هغه کوم لوی سړی نه و، نه رييس و او نه د کومې ادارې مدیر. هغه د ښاروالۍ د تنظیف په ریاست کې د ښار د پاکوالي لپاره کار کاوه او هره ورځ به خپل کار ته په تلوار و.  

هغه ورځ هم په تلوار خپل کار ځای ته تللی و، چې خپله وظیفه له وخت نه مخکې خلاص کړي او بیا د غاښونو کوم ډاکتر ته لاړ شي. خو ژوند لکه چې نور تر همدې ځایه ورسره یاري منلې وه او په هماغه ځای کې يې د غاښ سره يوازې پرېښود.

سميع الله د کار په وخت کې د غاښ له درده ډېر په عذاب شو، له خپل مشر نه يې اجازه وغوښته او په مکروریانو کې يې د مطبعې لاره خپله کړه. لکه چې دا درد هم پرې په تنګ و او نه يې غوښته چې نور هغه عذاب وګوري. د صحت عامې له څلورلاري لږ ورتېر شوی چې ورته وروستی سلام وکړ او د ځانمرګي برید ښکار شو. هغه د غاښ درد له څو ورځني عذاب څخه د تل لپاره خلاص شو خو خپله کورنۍ يې د تل لپاره د غم په ټغر کېنوله.  

په دې کيسه کې تاسو ته د سميع الله د کورنۍ له درده ډکې کيسې تم کېږئ، چې بې له شکه په لوستلو سره به يې زما په څېر ستاسو زړه او ضمير هم يو دروند ټکان وخوري، دا هم تاسو او دا هم له درده ډکه دغه کيسه:

د ژوند کيسه

لیکوال: صديق الله بدر

اوښكې اوښكې مزل

د ۱۳۸۸ لمریر د سرطان څلورمه نېټه

موږ د خپلو دوو تنو كاركوونكو( شهيد انجنير احمد سير او شهيد ډريور فريدون) د فاتحې او له كورنيو سره يې د غمرازۍ لپاره، چې د سرطان د مياشتې په دويمه نېټه د جوزجان ولايت په اقچه كې د كورجوړولو پروژې ته د تګ په مهال پخپل موټر كې د سرك د غاړې د ماين په چاودنه كې شهيدان شوي وو، مازيګر پنځه نيمې بجې مزارشريف ته ورسيدو. په دې پېښه كې پر احمد سير او فريدون سربېره زموږ بل ځوان انجنير نعمت الله هم په شهادت رسيدلى و، چې دم ګړۍ يې كورنۍ د وردګو په ولايت كې ژوند كوي او زموږ د دفتر يو شمېر غړي د هغه له جنازې سره سيمې ته ورغلي وو.