RSS  

لـيكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه((۱۴))

لاهو د تمثيلي شعر مخكښ شاعر

يوې مور د وژل شوي زوى سينې نه

وينې سور غشى راوويست

ويې بې زويه دې كړم ولې

ورته غشى په ژړا شو

ويې زه هم شوم بې موره

هغه پورې ونه وينې

چې يوه ګوته يې نه شته

همهغه زما موركۍ ده

همهغه زما موركۍ ده

د هر چا او هر څه خپل درد وي، څوك يې په پټه خوله زغمي او څوك يې ژاړي. تر اوسه موږ او تاسو خپل دردونه ژړل او پر يوبل د انسانانو له ژړاوو خبر وو، خو نن يو څوك راته وايي، چې بغير له انسانه نور موجودات او اشيا هم خپل درد لري او ژاړي يې. دلته په دې شعر كې يو غشى، چې د انسان د مرګ سبب شوى، په ژړا سر دى او خپل درد راته وايي. دغه شعر د انسان او اشياوو ترمنځ د ذهني عاطفي اړيكې بيانوونكى دى. دلته شاعر له اشياوو سره عاطفي رابطه ټينګه كړې، د اشياوو په ژبه خبرې كوي او اشياوو ته شخصيت ور بښي. ښايي پخوانو او ځينو اوسنو پښتنو شاعرانو  څه ناڅه دا كار كړى وي، خو دا چې يو شاعر دې تقريبا خپله ټوله شاعري، اشيايي شاعرۍ ته وقف كړې وي، څرك يې نه لګېده. كله چې په ۱۳۷۸ لمريز كې د بلال په وينو كې شعري ټولګه چاپ او خپره شوه، د هغه په لوستلو موږ د اشيايي شاعرۍ شاعر وپېژانده، چې هغه ځوان او نوښتګر شاعر نورمحمد لاهو دى. 

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۳)

ليكونكى: صديق الله بدر

شرر او روماني شاعري

د پښتو معاصر شعر له خپلو ګڼو ځانګړنو سره، چې لري يې، يوه غوره ځانګړنه يې روماني او رواني خوند و رنګ دى. نن سبا يو شمېر ځوان شاعران دغه اړخ ته ډېره توجه كوي، خو كمال يې په دې كې دى، چې په عين ساده ګي كې د تخييل خواږه راباندې څښي او هره هستونه يې مخامخ پر نفسياتو ژور اغېز ښندي.

موږ په دې ليكنه كې د پښتو شعر همدې ښكلا ته تم كېږو او د داسې يو شاعر په ژوند او شعروشاعرۍ درسره خبرې كوو، چې هستونې يې همدا خواږه لري او په دې باور دى، چې ښه شعر هغه شعر دى، چې پر نفسياتو اغېز ښندي: (( ښه شعر، هغه شعر دى، چې پر نفسياتو دې اغېزه وكړه، كه هغه هر ډول وي خو د انسان نفسيات په هر وخت او مهال كې تغيير كوي، كېداى شي يو وخت يو چا ته يو شعر خوند ورنه كړي خو كه په يو بل وخت بيا همدغه شعر ولولي خوند ترې اخلي. دغه ډول شعرونه، چې د انسان له نفسياتو سره برابر وو، هغه ښه شعرونه دي.))

_دباران ^انځور

ما خپل قلم

اشنا

له وريځو ډك كړ

تا د باران رانه

انځور غوښتى و.

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۱۲)

د بهير شعر؛  د ژوند هنري انځوروونه

په شعر كې د ژوند او يو حالت هنري انځورونه، د پښتو معاصر شعر يو له غوره ځانګړنو څخه دى. زموږ اكثر شاعران دغې ځانګړنې ته په پام سره هڅه كوي، چې يو حالت او د ژوند يوه شېبه كه هغه غمجنه او كه له خوشالۍ نه ډكه شېبه وي، په داسې ډول راواخلي او انځور كړي، چې په لوستلو سره يې هغه حالت او شېبه د سړي سترګو ته ودرېږي. زموږ د شاعرانو كمال دا دى، چې د ساده بيان ترڅنګه خپل دغه شعرونه د هنر په ګاڼه پسولي. په دې بحث كې د همداسې يو شاعر په شعر او شاعرۍ درسره خبرې كوو، د هغه شاعر په شعر او شاعرۍ، چې شعر د زړه غږ او د انسان د دنني احساس بيان ګڼي: ((هغه څه ، چې زړه يې ويل غواړي، هغه څه، چې د انسان اندروني احساس څرګندوي او هغه څه، چې په ساده ژبه يې راټولول ګران وي، زما په اند هغه شعر دى. كه په لنډ ډول ووايم، د زړه غږ، چې په زړه لګيږي، شعر دى.))

دا ځوان شاعر ښاغلى نوراجان بهير دى، زموږ د روان ادبي بهير هغه شاعر، چې خپلې تجربې او ورځنۍ پېښې په هنري انداز په الفاظو كې رانغاړي: ((زما په نظر خو به يو اغېز د ژورنالېزم هم وي، موږ د ټولنې د بل هر قشر په پرتله ډېر له ورځنيو پېښو سره مخامخ يو او ورځنۍ پېښې زموږ په رپوټونو كې انعكاس مومي، موږ غواړو، چې د ټولنې باخبره خلك واوسو، يعنې دا موږ يوه اړتيا ګڼو، چې لومړى ځان او بيا ټولنه خبره كړو، نو همدغه ورځنۍ پېښې، واقعې او ناخوالې دي، چې د يو ژورنالېست په توګه يې زه اخېستو ته اړ يم، نو دې كار زما پر ادبي ذوق هم اغېز كړى او دې ته يې هڅولى يم، چې په ورځنيو پېښو شعر ولېكم.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۱)

كاروان؛ شاعرانه كيسې او تصويري ژبه

بيا هم د پښتو پر معاصر داستاني نثر درسره غږېږو او يو داسې انځور ګر كيسه ليكوال درپېژنو، چې د كيسو ژبه يې شاعرانه او سمبوليكه ده او د دغې ځانګړتيا په درلودلو سره، د يوې جلا لارې او سبك څښتن كيسه ليكوال ګڼل كېږي او په كيسه كې د تصويري ژبې كارونه غوره ګڼي:(( ما داسې موضوعات د خپلو كيسو لپاره ټاكلي دي، چې پخپله هغه موضوعات شاعرانه دي. خو تر ټولو ښه ژبه د كيسو لپاره تصويري ژبه ده، كېداى شي، چې يو څوك په ډېر ساده نثر كې عجيبه تصويرونه راونغاړي، ځكه په دې كار سره نه يوازې دا، چې په كيسه كې خوند پيدا كېږي، بلكې د سړي هنري تنده هم پرې ماتېږي.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۰)

ساده خو پر نويو تجربو ولاړه شاعري

كله، چې د پښتو معموله او مروجه شاعري په دقيق ډول له نظره تېروو، دې پايلې ته رسېږو، چې تر ډېره بريده زموږه شاعري تقليدي بڼه لري او د پښتو شعر له سباوونه ډېرى مفاهيم بيا بيا په كې تكرارېږي. دغه نيمګړتيا ښايي له دې كبله راپېښه وي، چې زموږ ډيرى شاعران شعر ته په جدي نظر نه ګوري. دا نيمګړتيا د دې سبب شوې، چې پخپل شعر كې ډېر كم د نويو تجربو شاهد واوسو. دغه نيمګړتيا هغه وخت ډېر ښه احساسوو، چې وخت په وخت د خپلو يو شمېر شاعرانو په كلام كې له فني او مانيز پلوه له نوېو تجربو سره مخ كېږو، چې په څرګند ډول د شعر په نسبت د هغوى د پوره رياضت ښكارندويي كوي.

په دې ادبي رپوټ كې همدې موضوع ته په پام سره، د هغه شاعر په شعر و شاعرۍ درسره خبرې كوو، چې رياضت د ښه شعر د پنځولو اصل ګڼي: (( كېداى شي، چې الهام سړي ته راشي، مګر د الهام او شعر ترمنځه ډېره فاصله ده. دا فاصله پخپله نه ډكېږي، هغو شاعرانو، چې دا فاصله په برياليتوب سره ډكه كړې ده، هغه يې د رياضت له لارې كړې ده.))

دى زموږ د بهير هغه شاعر دى، چې په شعر كې د خيال تر څنګ د كلماتو سم اوډون، د ژبې ساده والي او د پيغام شته والي ته ډېر ارزښت وركوي، خو د شعر د شعاري كېدلو مخالف دى: (( زما په نظر ښه شعر، هغه شعر دى، چې پيغام ولري، خو شعار ونه لري. كلمات يې داسې غوره شوې وي، چې يو تربله سره وپېيل شي او داسې نه وي، چې يو ټكى سړى ترې وباسي او بيا هم شعر پخپل حال پاتې شي او اضافي څه بايد په كې نه وي. درېيم شرط، چې زه ښه شعر ته پرې قايل يم، هغه دا دى، چې ښه شعر بايد په ساده ژبه وي. زموږه په پښتو كې هم دا مرض شته دى، خو په دري كې زيات دى، چې اكثره لغت پرانۍ كوو. دغه كار زما په نظر له ښه شعر سره نه جوړېږي.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۹)

 پروين ملال؛

د درد او ښځينه احساساتو انځورګره

سفر                                                                                                

په الوتكه كې

څنګ ناستې مسافرې

رانه وپوښتله

 لكه، چې څوك دې نشته

داسې يوازې

په سفر، چې درومې؟

ما ويل نه!

خو يو وخت داسې نه وو

داسې يوازې نه وم

هغه

په داسې په سفر لاړ،

 چې بيا راستون نه شولو.

ادبي ګزارشي ليكنه(۸)

ومان نيازى؛

په متناسبه ژبه،

د كليوال ژوند انځوروونكى

شعر يوه غير عادي وينا ده؛ په ظاهره خو دا يوه ډېره ساده جمله ښكاري خو د معنى او مفهوم له مخې د يوې ډېرې ژورې خبرې څرګندويي كوي او دا راته وايي، چې د شعر او عادي وينا ترمنځ ژور واټن او توپير موجود دى. د شعر او عادي وينا ترمنځ توپير په دې كې نغښتى، چې په عادي وينا كې ډېر اثر، نظم، تناسب او د ژبنيو جوړښتونو توپير ته ډېره توجه او پاملرنه نه كېږي.

 شاعر هڅه كوي، چې پر لوستونكو او اوريدونكو د يوه ځانګړي اغېز پرېباسلو پخاطر، پخپله وينا كې يوه ځانګړې موخه د ښكلو لفظونو په اوډون سره راونغاړي او هغه فكر كولو ته اړباسي. د اكثرو ادبپوهانو په قول په كومه وينا كې، چې دغه  قوت موجود وي، هغه شعر دى، اوبه رنګه همداسې يو كلام دى:

اوبه رنګه

د جنت رڼا ته جوړه

د جنت په اوبو ولې

تر خامچكې مڼې سپينه

تر هوا پستې څنګلې

هر ايت يې په سرو شونډو

د باران شنه ترانه ده

په كې هر لمونځ روا كېږي

د محراب غوندې سينه ده

اوبه رنګه شان غرڅه ده

ګردې ګردې رڼې سترګې

توتكيو غوندې رېږدي

كه دې ګوتې كړې ورغبرګې

د ژوندي زيارت په څېرېې

په ګومبزو كې درزا ده

نه يې خال شته نه يې زخه

كليمې ته ورته زما ده

كوم مئين چې يې په زړه وي

څانګه څانګه وغوړېږي

اوبه رنګه په دې نه ده

چې په چا به روا كېږي

دا شعر د هغه شاعر دى، چې معمولا پخپلو شعرونو كې د كليو منظر كشي كوي او خپله متناسبه ژبه ورسره كاروي.

دا شاعر ښاغلى ومان نيازى دى، زموږ د روان ادبي بهير هغه شاعر، چې شعر يې خپل جلا كيف او خوند لري او د زرګونو شعرونو په منځ كې پېژندل كېږي او دا هغه وياړ دى، چې په هر عصر كې، په ډير مشكل د چا په برخه كېږي.

ژباړونكى: صديق الله بدر

سيد جمال الدين افغاني

او

 د ختيځ او لوېديځ مخامختيا

 يادونه: د ډاكتر سيد بهاؤالدين مجروح دا ليكنه په ۱۳۵۵ لمريز كال د كب په مياشت كې په هغه پرتمين سيمينار كې اورول شوې وه، چې د افغانستان جمهوري دولت له خوا د ختيځ د نابغه سيد جمال الدين افغان د مړينې د اتيايم تلين په وياړ جوړ شوى و.

دلته يوازې د دغې ليكنې يوه لنډه برخه راوړم او پوره ليكنه به انشاالله ډېر ژر په ليكه كړم.

بدر

سيد جمال الدين افغاني؛ د معاصرې نړۍ يو له اسرار امېزو، په زړه پورې او له معنى څخه ډكه څېره ده، اسراراميزه له دې كبله، چې د هغه د ژوند ځينې مرحلې تر شك و ترديد لاندې راځي او د البرت حوراني په وينا: (( هغه خپل ځان ته افغان وايه او دښمنان يې هغه ايرانى بولي.))

سربيره پر دې لاهم د هغه د ژوند او هڅو ځينې مهم اړخونه لكه څنګه، چې حتمي برېښي په پوره توګه روښانه شوي نه دي. په زړه پورې والى يې په دې كې دى، چې هغه د لرغونو فلاسفو لكه ابن سينا او ابن رشد او هم په نوې معنى د يو سياسي متفكر او هم د يوه مجاهد او مبارز، ورځپاڼه ليكونكي او هنګامه غوښتونكي او ماجراجو څېرې په توګه وځلېد.

خو هغه څه، چې په ځانګړي ډول د دغې څېرې اهميت لا زيات كړ او هغه ته يې ځانګړې معنى وبښله، هغه د نړۍ د تاريخ له سترې پېښې يعنې د اسلامي ختيځ له تمدن سره د لوېديځ د تمدن مخامختيا او د تاريخ د ستر بهير له فعالې ونډې اخستنې څخه عبارت و.

مركه كوونكى: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه (۱۵)

ګندهارا

له علامه استاد رشاد سره مركې

        پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ او وواياست، چې د ګندهارا تاريخي بهير له كوم وخت نه راپيلېږي او دې سيمې د افغانستان څومره ساحه احتوا كوله؟

        ځواب: ګندهارا د افغانستان يوه ډېره زړه، تاريخي او پخوانۍ سيمه ده، چې په خپل وخت كې د علم او مدنيت زانګو بلل كېدله او د ګندهاري مدنيت په نامه يو مدنيت ياديږي.

        د ګندهارا يا د ګنده هار په نامه په دايره المعارف كې د يو كلي نوم ليكل شوى دى، چې دا په لغمان كې واقع دى. زه ډېر خوشاله شوم، چې د هغې لويې او تاريخي ګندهارا بقايا اوس هم په دغه سيمه كې شته، خو اوس يې ما موقعيت ونه شو ټاكلى.

        د ګندهاراوتي په نامه يو بل كلى په اوجين كې واقع دى، اوجين په منځني هندوستان كې د يوه لوى ښار نوم دى، د هغه په حواشيو كې د دغه ګندهاراوتي په نامه يوه كوچنۍ سيمه ده او هلته د هندوانو يو لوى زيارت موجود دى، چې دوى يې مهاكالا بولي.

 نوې جامې

ماشوم په منډه كوڅې ته راووت. خپلو جامو ته يې وكتل، خپل واسكټ يې پورته پورته وغورځاوه او په پوزه يې د يوې ژورې ساه په اخيستو سره ښكته پورته كوڅې ته ځير شو، خو چې څوك يې ونه ليدل، يو سوړ اسويلى يې وويست او له ځانه سره يې وويل: (( همدلته ودرېږم، جمال به راشي، جامې به مې ورته ښايم.))

هغه ډېر ځنډ هلته ودرېد، خو جمال راونه وت. زړه يې تنګ شو. كرار كرار د كوڅې برې خواته وخوځېد او له خپل كور نه څلور پنځه كوره وړاندې يوې دروازې ته ودرېد. دروازه نيم كښه وه، غوښتل يې ننوځي، چې يو سور لنډ كروزر موټر، چې تورې ښيښې يې درلودې په يو زورور بريك د هغه ترڅنګه ودرېد. د موټر شاتنۍ دروازه خلاصه شوه او يو د اوږدو وېښتانو خاوند په بېړه ترې راښكته شو، د سترګو په رپ كې يې ماشوم په غېږ كې ونيو او بېرته په منډه موټر ته وخوت.

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه ( ۷)

محمد صديق پسرلى؛

زموږ د پېر استاد او غزل سالار شاعر

 كه څه هم محمد صديق پسرلى په اوسني پېر كې د هندي سبك لاروى شاعر گڼل كېږي، خو په شعرونو كې يې د جوت فكر او پيغام شتون، دى د يوې جلا لارې او سبك څښتن شاعر راپيژني، ځكه د ده شعر پر ښكلاييز اړخ سربېره جوت مانيز اړخ هم لري او دا هغه خصوصيت دى، چې ډېرى ادبپوهان يې د لويو شاعرانو خاصه او ځانګړنه په ګوته كوي.

كله چې د دغه استاد شاعر، شاعري له نظره تېروو پر كوم واقعيت، چې ډېر باوري كېږو هغه دا دى، چې دى يو فطري شاعر دى او شاعري يې په فطرت كې ګډه ده، دا خبره ځكه كوم، چې پخپله استاد پسرلى هم په همدې نظر دى او ښه شاعري هغه شاعري ګڼي، چې فطري وي: ((داسې ډېر خلك وينم، چې په ډېر كم عمر باندې شعر وايي او ډېر خلك دي، چې تر ډېره عمره يا كاله پورې كوښښ كوي، خو بيا هم يو شعر نه شي ويلاى. زه د دې خبرې طرفدار يم، چې بعضې خلك فطري شاعران دي او په لږ لوست او لږو معلوماتو ښه شيان ويلاى شي، خو بعضې خلكو ډېر تحصيل هم كړى وي، ډېر كوښښ هم كوي، ډېر زحمت هم وباسي، ان داسې خلك مې ليدلي، چې په يوه غزل باندې شپې او ورځې تېروي او بالاخره په ظاهره په غزل كې يې كوم نقص هم نه وي، خو ليكن هيڅ خوند نه لري او دا ځكه چې دى فطري شاعر نه دى.))

ويناوال: صديق الله بدر

تږى ګريوان

ښــه مــې ګــورې، ډېر ارمانه ستــړى يم

مــــه مــــې لټـــوه جــانــانــه ستــړى يم

نه مــې شته سكـون، قرار مې نشته دى

ډېـــر لـــه دې مكـــان زمـــانــه ستــړى يم

څــــه كـــه ســره لمبــه رالــره ځمكه شوه

 ستــا د لاســه هـــم اسمـانـه ستــړى يم

 وچـې مــې چينــې د ستـــرګو نــه ګــوري

تــږى، لـه دې خپــل ګـــريوانـــه ستــړى يم

 دومـره بـــدره ستــــړى لـــه چــا نـــه يمـــه

 څـومــره چـــې لــه خپله ځانـه ستــړى يم

۱۳۸۷/۶/۱۸

فرمان

سيما د خپل مېړه په ليدو، چې په دوو چګسونو، په ډېرې خوارۍ ستړى اوستومانه پر دروازه راننوت، په منډه د كور د خاوندې له كوټې د هغه مخې ته ووته، هغه يې له لاسه ونيو او كرار كرار خپلې كوټې ته وخوځېدل.

په تګ تګ كې سيما له ځانه سره لګيا شوه:(( ښه شو، هغه دې په دار كړي، زجر كشه دې كړي.))

مېړه يې ځاى په ځاى ودرېد:(( څوك دې په دار شي، د چا خبره كوې، كه د هغه ظالم خبره كوې، هغه څوك په دار كولى نه شي، دا چې بندي شو، دا هم لويه خبره ده.))

د خاوند له دې خبرې سره، د سيما د څو شېبو مخكې نيمه خوشالي يو دم په غم بدله شوه، په سترګو كې يې اوښكې ډنډ شوې او داسې ورو ورو او په ډېر زحمت يې د كوټې په لور ګامونه اوچت كړل،  ته وا ډېر دروند پېټى پر ولو وړي.

د كوټې په يو كنج كې غلې كېناسته او په ژړا سر شوه. خاوند يې هم نږدې ورسره كېناست او ويې ويل: (( ژاړه مه، مه خپه كېږه، هسې په ناپامۍ كې مې دا خبره له خولې ووته. ما ته خپل سوګند په ياد دى، زه به بيا هيڅكله هغه خبره نه در په يادوم، خو تا څه داسې خبره وكړه، چې ما ويل د هغه خنځير زاني خبره كوې.))

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه(۱۴)

هرات

له علامه استاد رشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ د هرات په تاريخي او فرهنګي بهير يو څه رڼا واچوئ خوشاله به شوو.

ځواب: هرات د افغانستان له زړو او پخوانيو ښارونو څخه دى، چې اوس هم يو ولايت په دغه نامه يادېږي.

د هرات ذكر د اوستا په هغو شپاړسو ايالتونو كې راغلى دى، چې د اريانا ويجې اجزا وه او هلته د هريوا په نامه ظبط دى. وايي، چې سكندرمقدوني، چې په ۳۲۹ قبل الميلاد كې پر هرات وكړله هلته يې يوه سكندريه جوړه كړه او بيا يې له هغه ځايه په كندهار باندې بريد وكړ.

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه(۱۳)

كابل

له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! د كابل ترټولو زوړ نوم څه شى دى او تر ننه په كومو نومونو ياد شوى دى؟

ځواب: د كابل ترټولو زوړ نوم كوبها دى، كوبها په رګويد كې راغلى دى. رګويد د ويدونو ډېر مهم او لومړى جز دى. وايي، چې په ريګويد كې د هندوكش د جنوب د څو سيمو نومونه راغلي دي او دا د دې لپاره دليل كېداى شي، چې دا كتاب په دغو سيمو كې ليكل شوى دى. هغه جغرافيايي نومونه دا دي: كوبها د كابل لپاره، كرومو د كرمې لپاره، ګوماتي د ګوملې لپاره، سواستو د سوات لپاره او داسې نور.

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه(۱۲)

وردګ

له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! مهرباني وكړئ وواياست، چې د وردګ تاريخي بهير له كوم وخته راهيسې پيلېږي؟

ځواب: د افغانستان لوى تاريخ ليكونكى ارواښاد احمد علي خان كهزاد پخپل كتاب( د افغانستان پخوانى تاريخ) كې يو ځاى ليكي: " ورديګا او برسايا( وردګ، بړيڅي) په ويدونو كې راغلي دي."

د ويدونو زمانه، د حضرت محمد(ص) تر زوكړې دوه يا دوه نيم زره كاله پخوا ده او دا به په اغلب ګمان په تاريخي اسنادو كې د ويردګ يا وردګ تر ټولو لرغونې يادونه وي.

غزل

چــــــــــې كـــوي مينه داسې خلك زنده ګي پېژني

دا ليــــــونــــــــــــــــي پردي له ځانه بنده ګي پېژني

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه(۱۱)

شېرپور

له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې

 پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ د شېرپور پر تاريخي بهير او ارزښت رڼا واچوئ، خوشاله به شوو.

ځواب: اعليحضرت امير شېرعلي خان د افغانستان يو مدنيت پروره او د افغانستان ترقي غوښتونكى پاچا د امير دوست محمد خان زوى و. د ۱۲۷۹ سنې د لوى اختر د مياشتې په يوويشتمه، چې امير دوست محمد خان وفات شو، پرځاى يې د همدغې مياشتې په څلېرويشتمه نېټه امير شېرعلي خان ته په هرات كې بيعت واخيستل شو.

امير شېرعلي خان په افغانستان كې دوه ځلې پاچهي كړېده، يو وارې درې كاله تر ۱۲۸۲ پورې او بل ځل لس كاله او څو مياشتې، چې له ۱۲۸۵ څخه تر ۱۲۹۶ ه ق پورې د افغانستان پاچا و. د اعليحضرت امير شېرعلي خان په دوهمه پاچهي كې د افغانستان لومړۍ كابينه جوړه شوه، چې د هغه صدراعظم سيدنورمحمدشاه كندهاري و، چې اوس په كابل كې سيدنورمحمدشاه مېنه د هغه په نامه يادېږي.

 غازي شاه امان الله

 

 خپلـــــــ۸۹ـــــــواكي                     

د خپلواكۍ ۸۹ يمه كاليزه دې

ټولو افغانانو ته مباركه وي 

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه(۱۰)

روه ( پښتونخوا)

له علامه استاد پوهاند اكادميسين عبدالشكور رشاد سره مركې

پوښتنه: روه څه معنى ښندي او د تسميې وجهه يې څه ده؟

ځواب: د پښتونخوا پخوانى نوم روه دى، چې په سانسكرېټ كې د لوړې ځمكې او لوړ ختلو معنى لري. دا چې پښتونخوا ته هندوستانيانو روه ويلى دى، دا به د لوړوالي د عنصر په دلالت باندې منځته راغلى لفظ  وي، ځكه چې افغانستان تر هندوستانه ډېر جګ واقع دى او دوى هم د همدغه جګوالي په وجه باندې دې سيمې ته روه وايه.

د روه كلمه په پښتو ادبياتو كې هم ډېره راغلې او خوشال خان خټك پخپلو اشعارو كې ځاى ځاى استعمال كړې ده:

چې د روه په ملك كې ښه پښتون يادېږي

نن مهمند، بنګښ، وركزي او اپرېدي دي

ويناوال: صديق الله بدر

د احساس قرباني

دا چـــې ژړلـــى ژړيــــدلــــى نه شم

لكـــه پخـــوا زه خنــــديــــدلى نه شم

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه (۹)

خراسان او افغانستان

له علامه استاد پوهاند عبدالشكور رشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ د خراسان د كلمې په معنى، تاريخي بهير او حدودو يو څه رڼا واچوئ، خوشاله به شوو.

ځواب: د خراسان كلمه، د فخرالدين ګرګاني په قول، چې په ويس و رامين كې يې راوړې ده، پهلوي بلل شوې ده، خو زما په نظر خراسان كلمه له دريو مورفيمو څخه جوړه ده، يو خور، چې د حور په شكل باندې هم دى او اوس يې  مزيد اليه د خورشيد په شكل په فارسي كې مروج دى، چې د لمر معنى لري او بل آس، چې په پښتو كې اوس هم راسه د راختلو او راوتلو په معنى دى او په پهلوي كې د آس كلمه د ګرګاني په قول د راختلو معنى لري او د يان جز، چې يې دى هغه د ځاى معنى لري، چې د پښتو په ياڼه كې دغه نفهوم موجود دى. په باميان كلمه كې هم يان راغلى دى، چې باميان يعنې نوراني ځاى، نو د دغه درې مورفيمه كلمې معنى دا شوه، چې خور يعنې لمر، آس راختل او يان ځاى، دا د عربي مشرق او د فارسي افتاب برامد او زموږ د ختيځ معنى وركوي.

دا نوم د اوسني افغانستان دغرب خلكو پرې ايښى دى، ځكه پر هغو لمر له دغې خوا څخه ورخوت نو هغو دېته خراسان ووايه.

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه(۸)

جلال آباد

له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! جلال آباد ولې په دغه نامه يادوي او تاريخي بهير يې له كوم وخت نه راپېلېږي؟

ځواب: جلال آباد د ننګرهار مركز دى، كومه سيمه، چې له سروبي څخه د خيبر تر تورخمه پورې غځېدلې ده او د جنوب له لوري سپين غر پرې راګرځېدلى دى، د ننګرهار په نامه يادېږي او د افغانستان يو مهم پښټون مېشته ولايت دى.

جلال آباد په ۹۸۹- ۹۹۰ هق كلونو كې د كابل او شمالي هندوستان د پاچا جلال الدين اكبر مغل( ۹۶۳- ۱۰۱۴ هق) په حكم د كابل مستوفي خواجه شمس الدين خوافي ( ۱۰۰۸ هق) جوړ كړى دى.

پخوا دغه ځاى جوى شاهي يا جوشاهي باله كېده، چې څو ځايه د هغه ذكر راغلى دى. شيخ ابوالفضل علامي( ۱۰۱۱هق وژلى) د اكبر مغل وزير په اكبر نامه كې د جوى شاهي داسې يادونه كړې ده: ((تابوت مېرزا هندال را در جوى شاهي به امانت سپرده، بعد از چند ګاه به كابل بردند.))

د بابر مغل لور ګلبدن بېګم په همايون نامه كې، چې د ۹۸۶ هق تاليف ده، دغه ځاى جوشاهي بولي: ((جوشاهي جاګير خضر خواجه خان بود...))

بايزيد بيات د همايون و اكبر په تذكره كې ليكي: ((بعد از دو روز همايون، بدولت در قلعه جوشاهي فرود آمدند كه حال او را جلال آباد ګويند.))

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه   (۷)

ده افغانان

له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ، د كابل ښار د دا افغانانو پر تاريخي بهير او نوموړنې رڼا واچوئ خوشاله به شوو.

ځواب: په پخواني جغرافيه كې د اندلس په نامه په اروپا كې يو مملكت و، هغه د اروپا په جنوبغرب كې، چې اوس هغه ته هسپانيه وايي، د اندلس په ښارونو كې يو ښار تنجه نومېده، په تنجه كې يو سړى، چې په ابن بطوطۀ باندې مشهور دى، زوكړى او لوى شوى دى.

دغه سړى ابوعبدالله محمد دى، چې پخپل ژوند كې يې ټول ۲۹ كاله سفر كړى دى او د اندلس له تنجې څخه د چين تر شرقي څنډې پورې تللى او راغلى دى. د ده كتاب ته رحله بطوطه وايي، خو ټول نوم يې تحفه انظار في غرايب الانصار و عجايب الاسفار دى. دا كتاب ده په ۷۵۶ كې ليكلى دى، چې اوس له هغه څخه تقريبا شپږسوه او څو اويا كاله كېږي.

په دې كتاب كې ده د خپل سفر كوايف، حالات او د ځايونو نومونه ذكر كړي دي. كوم وخت، چې نوموړى كابل ته راغلى او رارسيدلى دى...

ويناوال: صديق الله بدر

پېژندګلوي

يـــو اشـــنـا درپېـــــژنمــــه

چې له خپله ځانه ورك دى

سخته ډېر نه شي زغملاى

په خوى كروړ په زړه نازك دى

***

هره ساه يې مينه مينه

ژوند يې مينه كې اغږلى

چا له مينې دى پوښتلى

زړه يې لاسو كې نېولى

***

نه په ژوند نه يې په خوند دى

نه ښكلا، نه يې په رنګ دى

مينه مينه مينه غواړي

له بې مينې ژونده تنګ دى

***

كمزوري يې بله نشته

بس يو دا چې خالي لاس دى

كوم قوت چې ځان كې ويني

هغه مينه او احساس دى

***

د جانان په تصور كې

كړي د مينې ماڼۍ جوړه

غلى غلى ځانته ژاړي

شي اوبه له سينې كروړه

***

ملګري او مينه پالي

ورته ګرانه يارانه ده

چې كوم يار خوشاله ويني

وايي مينه خزانه ده

***

پرون وسو نن سوځيږي

د ده برخه سوځېده دي

ازادي ازادي وايي

خو لاسونه يې په خوله دي

***

د چا اوښكې راشي غم نه

ځانته ګوښې بې وسۍ نه

د ده سترګې شې را ډكې

اشنا ډېرې خوشالۍ نه

***

چې دا خپل زړګى تسل كړي

كله كله توري نغاړي

د شعر پېغله كړي راخپله

مينه مينه ورنه غواړي

***

بدر ژر د پيژندو دى

نه غږيږي نه د كار دى

طبيعت كې نازك رنجه

زېړ په رنګ په وجود خوار دى

۱۳۸۰/۱۱/۳

مركه: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه( ۶)    

غور

له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ د غور پر تاريخي او جغرافيايي موقعيت رڼا واچوئ، خوشاله به شو.

ځواب: غور د افغانستان په منځ كې يو واقع ولايت دى، چې څلور حدوده يې په دې ډول دي: ختيځ ته يې د هزاره ګانو نوى جوړ شوى ولايت دايكندي، شمال ته يې د جوزجان او د فارياب ولايت د غرجستان سيمه پرته ده، لوېديځ ته يې فراه او جنوب ته يې د هلمند د باغران سيمه واقع ده.

د دې ولايت مركز چغچران نومېږي، چغچران د كاسې په دره كې دى، موږ په پښتونستان كې د كاسې يا كسې په نامه يو غر لرو، چې هلته پښتانه اوسي او دا غر له شماله جنوب ته له پاميره تر بلوچستانه پورې غځېدلى دى. دغه د نامه مماثلت دا ښيي، چې د چغچران دره هم يو وخت د كاسيانو د اوسېدلو مركز و او كسې غر هم د كاسيانو د اوسېدلو ځاى دى. كاسي كلمه، چې ده په اور مړي ژبه كې پښتون ته وايي.

مرکه: صدیق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه(۵)       

باميان

له علامه استاد پوهاند عبدالشكوررشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! د باميان تاريخي بهير څه ډول دى او د تسميې وجهه يې څه ده؟

ځواب: باميان، د افغانستان په منځنۍ برخه كې يو ډېر زوړ او پخوانى نوم دى، چې د يوه غره په څنګ كې د واقع سيمې لپاره استعمالېږي، په دغه غره كې د بودا دوې مجسمې ولاړې دي، چې يوه يې ۵۳ متره او بله يې ۳۵متره جګوالى لري.

دا بتان تقريبا ۱۸۰۰ كاله دمخه دلته جوړ شوي دي او د بودايي دين پيروان به لكه مسلمانان، چې حج ته ځي، دغسې د دغه بتانو د زيارت لپاره راتلل.

د باميان كلمه له دوو اجزاوو څخه جوړه ده، چې يو بام ده او بل يې يان. د بام جز، چې يې دى د رڼا معنى لري، تاسو په فارسي كې په بامداد او بامدادان كې دا وينئ،

ليكوال: صديق الله بدر

نامتو څېرې(۶)

عبدالعزيز بابا جان

عبدالعزيز الكوزى كندهارى مشهور په بابا جان د مرزا عطا محمد خان الكوزي كندهاري زوى، په ۱۲۶۶ لمريز كال په غزني كې زېږېدلى دى. هغه وخت د ده پلار د غزني مستوفي و. د عبدالعزيز كورنۍ يوه ډېره علمي كورنۍ وه او دى له هماغه وړوكتوبه د خپلې دغې علمي كورنۍ په سيوري كې رالوى شو او د وخت مروج او متداول علوم يې زده كړل. 

مرکه: صدیق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه(۴)                     

                                           خوږياڼي

                          له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې

پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ وواياست، چې په ننګرهار كې واقع د خوږياڼيو د سيمې تاريخي بهير څه ډول دى؟

ځواب: د خوږياڼي په نامه رښتيا هم په ننګرهار كې يوه سيمه شته، خو دا نوم يوازې د دغه خوږياڼيو لپاره نه استعمالېږي، بلكې د كندهار په ارغسان كې يو كلى چې د بولدك په ولسوالۍ پورې اړه لري، هغه هم د خوږياڼيو په نامه يادېږي. د كندهار په معروف كې، چې د ارغسان په شرق كې پروت دى هلته هم يو كلى د خوږياڼي په نامه شته. همدا رنګه د غزني په قره باغ كې هم يو كلى د خوږياڼيو په نامه شته، چې په دې ډول موږ ته د خوږياڼيو په نامه څلور ځايونه معلوم دي، خو اوس به خاصتا د خوږياڼيو د هغې سيمې په باب بحث وكړو، چې په ننګرهار كې واقع ده.