RSS  

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۲۷)

اسمعيل يون؛

د ملي دريځ خاوند شاعر او ليكوال

شعر، د فكر او ښكلا زرين مزى دى. د ښه شعر او ښه شاعر پېژندګلوي په سندريزه بڼه د فكر او خيال غاړه غړى كول دي. كوم كلام، چې په دغو دوو ګاڼو پسولل شوى وي، هغه په رښتني معنى داسې يوه هستونه ده، چې په ښكلې بڼه يو پيغام لېږدوي.

د پښتو د معاصرې شاعرۍ، يوه غوره ځانګړنه د فكر او خيال ترمنځ تناسب شتون او د دواړو موازې حركت دى. نننى پښتو شعري بهير د همدغې ځانګړنې د رامنځته كوونكو ګڼ استازي لري، چې يو په كې پوهنمل استاد محمد اسمعيل يون دى.

يون د دغه بهير هغه استازى شاعر دى، چې په شعر كې د فكر او ښكلا پر تناسب ټينګار كوي او ورسره فكر د شعر روح ګڼي: (( فكر، چې په يو شعر كې نه وي، معنى يې دا ده، چې هغه شعر روح نه لري. هغه شعرونه، چې فكري تومنه ونه لري، د هغه بقا ناممكنه ده. البته دا هم بايد په نظر كې ونيول شي، چې د فكر تله دومره درنه نه شي، چې د شعر ښكلا ته زيان ورسوي او شعر په شعار بدل او هنري ارزښت يې راكم كړي.))

نویسنده: صدیق الله بدر

دریا نوش

غرور، تمام وجود "زرین" را فراگرفته بود. قلبش لحظه به لحظه هوا می گرفت؛ میل نوشیدن و باز نوشیدنش دو چندان می شد و پیهم سگرت روشن می کرد. موتر پجرویش را که از نوع آخرین مودل آن بود، در گوشه اي بریک نمود و از سویچبورد موتر، بوتل کلانی را کشیده و زمزمه کنان با خود گفت: "ناپلیون، ناپلیون! تتو کتی نودوشش مردارش! او هم خات گفت که بری زرین دوا دادیم، تتو ایره دوا میگن! تو کی دواره میشناسی؟"

  با این حال، زرین سر بوتل را باز کرد ولی قبل از آنکه لب به بوتل ببرد، دست چپش را در هوا دراز کرد و با خود گفت: "نی! ناحق به او بیچاره تتو گفتم، دوایش کم کم اثر داره، چندان بود نبود؛ خو باز هم یک کمی دیگه."

ویناوال: صدیق الله بدر

غزل

سلګۍ زما به په مزار كې كوې

ډېوې به بلې هر يو وار كې كوې

هغه زما د زړه په واك كې نه دى

ته چې د سترګو يو ګوزار كې كوې

عشقه ته هم زما د زړه په څېر يې

دا بې واري چې تل په وار كې كوې

پټ په كې ښكاري دې اقرار په مينه

كومه خبره، چې انكار كې كوې

درسره نه يمه په دې كې شېخه

ته چې خبرې د زړه كار كې كوې

هغه خبره دې رښتيا ښكارېږي

پټه يې هر چا نه، چې ډار كې كوې

وا مبارك دې لېونتوب شه بدره

خبرې ځان سره په لار كې كوي

۱۳۸۸.۸.۱۰

لیکوال: صدیق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۲۵)

ډاكتر اكبر؛

زموږ د پېر مفكر او هيومانست شاعر

شعر له محتوا او شكل څخه جوړ كلام دى. كله، چې د دې دواړو توكيو ترمنځ تناسب موجود وي، له هغه څخه جوړ كلام، نازك او ورېښمين كلام وي. موږ داسې په ګوتو شمار شاعران لرو، چې دغه تناسب ته پام كوي.   يو له دغو شاعرانو څخه د دې شعر هستوونكى دى:

ښځه

ښځه پېژنئ؟

چېرته مو له غلبېله اوبه څښلې؟

شګې مو شمېرلې؟

رڼا مو تللې؟

وږمې مو تړلې؟

په لوڅو لاسونو مو

تورې تمبولې دي؟

كه دا مو كړې وي

نو

ښځه مو پېژندلې ده.

ښځه ده، د خداى كوډه

د مينې او ښكلا له ټكو جوړه

خو كاش كه نارينه وو لوستلى شوى

دا شعر د فكري شاعرۍ يوه ترټولو غوره لنډه بېلګه ده. شاعر په دغه شعر كې خپله خبره په ډېره روانه او شاعرانه بڼه ارايه كړې ده. ښايي د بيان د طرز له مخې څه ناڅه تاسو د دې كلام ويونكى پېژندلى وي. دا شاعر د پښتو د معاصرې شاعرۍ هغه مخكښه څېره ده، چې هم يې كلمات خپل دي، هم يې فكر خپل دى، هم يې بيان خپل خصوصيت لري او هم يې د ارايې بڼه شاعرانه ده.

ويناوال: صديق الله بدر

زنده ګي

همدا دعا كوم، چې خدایه ډېره زنده ګي

راكــــړې په زړه داسې يوه وېره زنده ګي

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه ( ۲۴)

ندا ساپۍ؛ لومړى ګام خو ښه ګام

كه پښتو داستاني بهير ته يو ځغلنده نظر وكړو، ګورو، چې په دغه بهير كې له پرونه تر ننه پورې د ښځو ليكوالو برخه ډېره كمه ده. خو له نيكه مرغه په وروستيو دوه دريو لسيزو كې دغه تشه تر يوه بريده له منځه تللې او موږ د يو شمېر ښځو ليكوالو د ښو داستاني هستونو شاهد يو، چې په دې لړ كې د پروين فيض زاده ملال، شريفه شريف، وږمه سبا، زيتون بانو، عارفه عمر لور، لينا شريفي او يو شمېر نورو نومونه د يادونې وړ دي. دغه شمېر ليكوالو د پښتو لنډې كيسه ليكنې په برخه كې ډېرې غوره هڅې كړې او په دې لړ كې يې د ښځو سوچه احساسات ځلولي دي. خو د دغو هڅو باوجود يوه ستونزه، چې لا هم تر سترګو كېږي، هغه د ښځو ناول ليكونكو د شمېر كمى دى. موږ اوس حتى د ګوتو په شمار ناول ليكونكې نه لرو، خو دا تمه شته، چې وروسته تر دې البته د فرهنګي هڅو په متمركزتيا سره دا تشه او خلا له منځه لاړه شي او موږ د ناول ليكنې په برخه كې ګڼې ليكوالې ولرو.

موږ دلته همدې اندېښنې ته په پام سره بيا هم د پښتو د معاصر داستاني نثر په ښكلاوو او ځانګړتياوو درسره غږېږو او د پښتو معاصر داستاني نثر يوه داسې ځوانه څېره درپېژنو، چې همدا سږكال يې نثر ليكنې ته مخه كړې، په سترګو كې ليكل شوې افسانه يې پنځولې، په پوره جديت يې په افغانستان كې د وروستيو لسيزو انځورونه كښلي او د خپل زيار او رياضت له كبله يې د معاصرو ليكوالو په ليكه كې ځان مطرح كړى دى: (( دا كوم ناول، چې ما په ۱۳۸۷ لمريز كال كې ليكلى دى، په داستاني نثر كې زما لومړنۍ هڅه ده.))

 دا ليكواله او شاعره اغلې توبا ندا ساپۍ ده، چې داستان يوه داسې آيينه ګڼي، چې حقيقت په كې ځلېږي: (( پخپله داستان، چې دى د يوې ايينې په شان دى. كله، چې موږ يو شي ته داستان وايو نو طبعا به په هغه كې د ټولنې يو حقيقت وې، چې په دې آيينه كې ښكاري. دا چې هغه كوم حقيقت دى، د ژوند كومه زاويه په كې ښودل شوې ده، دا بيا پر هماغه ناول يا داستان پورې اړوند دى.))

ليکوال صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه ( ۲۳)

د جلان شاعري، انځوريزه شاعري

ادبپوهان په دې باور دي، چې هر شاعرانه تصور د خيال له جوهره سرچينه اخلي. شاعر تل په دې هڅه كې وي، چې په خپل جادويي بيان سره هغه انځورونه، چې د هغه په ذهن كې رامنځته شوي، هغه په هماغه قوت، شدت او روڼوالي سره د خپل وړ اوريدونكي په ذهن كې ځاى او ژوندي كړي. دا خبره تر ډېره پر هغو شاعرانو ډېر صدق كوي، چې فطرتا شاعر وي. فطري شاعران خپل افكار داسې سره رانغاړي، چې مينه او ښكلا يې سلام كوي او هره خبره يې خپل ځانګړى ښكلاييز وزن لري، ښايي له همدې كبله وي، چې د فطري او انځورګرو شاعرانو عادي خبرې هم د شاعرانه خوند او رنګ لرونکې وي. دلته په دې ليكنه كې د يو همداسې شاعر په شعر و شاعرۍ درسره خواله كوو او ګورو، چې په عادي خبرو كې يې څومره شاعرانه خوند و رنګ پروت دى: (( يو نامعلوم درد مې د زړه په ورغوي خوله ولګوله او همدا درد له زړه نه د ژبې په لاره د شونډو سر ته راغي او دلته يې خپلې غوټې وسپړلې او په سندرو بدل شو.))

دا شاعر، چې يو نامعلوم درد يې د زړه په ورغوي خوله لګوي، سيدجيلاني جلان دى. زموږ د بهير هغه شاعر، چې د لومړنى شعر د ويلو خوند داسې يو احساس وربښلى و: (( کله مې، چې په لومړي ځل شعر ووايه، ما داسې احساس کاوه، چې ګنې د کايناتو ټوله ښکلا زما په لاس کې ده.))

ویناوال: صدیق الله بدر

غزل

عشقــه ښه ګورې، پرهـرونو نـه، چـې جوړ دى زړه مې

 چـې مېـلمـانه لـري نو مـه وايه، چـې سوړ دى زړه مې

اوبــه اوبــه خــو بـس جـــانـانـه يــو پــــــه تـا پســې دى

كنــه غــمــونـــو د دنيـــا تــه خــــــــو كــروړ دى زړه مـې

ورتــــــــــه د ډار او د ديــــوانــــو كـيســـې نــه كـــومــــه

هســــې نــه ويــې وهــي وېـره لا خو ووړ دى زړه مـې

خـــلك دا وايــي، چــې اخــر كــې هرڅــه زړه ووهــــي

يــــــو څوك خو ودې وايي ماته عشق نه موړ دى زړه مې

منــم چــې سپيــن وېښتــه په ږېــرې وېــرولــى يــمـــه

خــــو بــدره دا منــلى نـه شمــه چــې زوړ دى زړه مـې

۱۳۸۸،۶،۲۲

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۲۲)

نصرالله حافظ؛

د مينې، ښكلا او عاطفې شاعر

دا ځل د پښتو د يو داسې د قدر وړ شاعر، ليكوال او ژباړونكي په شعر او شاعرۍ د خبرو دريڅه پرانيزو، چې ټوله شاعري يې د مينې، عاطفې او ښكلا په اوبو وللې ده: (( هيڅ انسان له مينې نه خالي نه دى، زه پخپله شاعرۍ كې په ښكلا مين وم او له ښكلا سره مې مينه درلوده. له همدې كبله ما پخپلو شعرونو كې مينې، محبت او سولې او امن ته ډېر زيات انعكاس وركړى دى.))

دا قدرمن او په مينې او ښكلا مين شاعر ښاغلى استاد نصرالله حافظ دى. زموږ د پېر هغه شاعر، چې شعر يې هم د كلاسيكې شاعرۍ رنګ لري، هم ولسي خوند په كې نغښتى او هم د معاصرې شاعرۍ ټولې رنګينۍ په كې نغښتې دي.

حافظ د يو ساده او سپيڅلي زړه خاوند دى او همدا علت دى، چې هر شعر يې عاطفي رنګ او خوند لري او ډېر ژر د ولس زړه ته لاره كوي.

ويناوال: صديق الله بدر

ظلم

په دې زه نپوهېږم

دا ظلم ولې كوي

دغسې ولې وايي

چې زه يوازې يمه

خير!

ورته به څه ووايم

هغه خبره نه ده

ښايي ما نه پېژني

ښايي هغې زړګيه

چا سره هم

هيڅكله سترګې جنګولې نه وي

او دا ورته ښكاري نه هيڅ

چې زه يوازې نه يم

زما په زړه

زما په ذهن

او په خيال كې يوه دنګه اوسي

چې په هر دم او قدم

هميش وي مله راسره

راسره خاندې او خبرې كوي

خو هغه ظلم كوي

او بس همدا

يوه خبره يې ده

چې زه يوازې يمه

خو زه يوازې نه يم

ما سره مينه مې ده

۱۳۸۸،۶،۱۸

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۲۱)

سيند؛ عالی کرکترایزشن او منظر کشي

زموږ د روان ادبي بهير يو شمېر كيسې داسې دي، چې د يو څه انځورولو پرځاى ډېر پر څه ويلو په كې ټينګار ليدل كېږي او دا هغه څه دي، چې كيسه سم له واره له معياره وباسي. كه زموږ كيسه ليكوال دا هڅه وكړي، چې د يو څه ويل پر ځاى د يو څه پر انځورولو زور واچوي، دا به نه يوازې دا چې د كيسه ښكلا زياتوي، بلكې لنډه كيسه لكه څنګه، چې له نامه څخه يې پيدا ده، لنډه وي او د اضافي خبرو د كولو له قيده راوځي.

په معاصره كيسه ليكنه كې يوه ستونزه، چې لا هم موجوده ده او د كيسو ښكلا ته يې تاوان وراړولې، هغه دا ده، چې زموږ اكثر كيسه ليكوال د دې پرځاى، چې يوه پېښه يا كركتر انځور كړي، د هغه تعريف او توصيف ته مټې نغاړي او دا هرڅه د راوي خواركي پر اوږو باروي. خو په دې منځ كې داسې يو شمېر كيسه ليكوال هم شته، چې د پېښو او كركترونو د پېژندنې په لړ كې، د هغوى د تعريف او توصيف په ځاى هغوى انځوروي. خان محمد سيند، زموږ د روان ادبي همداسې يو كيسه ليكوال دى.

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۱۹)

درمل؛ د ژور فكر او لوړ خيال شاعر

د پښتو اوسمهالې شاعرۍ يوه غوره ځانګړنه په دې كې ده، چې زموږ شاعران پخپل كلام كې ژور فكرونه او لوړ خيالونه رانغاړي، هره خبره په ښكلو او رنګينو لفظونو پسولي او په ژوره توګه زموږ احساسات او عواطف راپاروي او دا هغه كمال دى، چې يوازې او يوازې پر لويو او ښو شاعرانو پورې ځانګړى دى. په دې كرښو كې، همداسې يو شاعر درپېژنو، چې د فكر پر ژوروالي او د خيال په لوړوالي ډېر باورمن دى: (( زه فكر كوم، چې يو څه د فكر عمق او د خيال لوړوالى، دا كه سره يوځاى شي، كېدلى شي، چې ښه شعر ترې رامنځته شي.))

دا ښاغلى شاعر احسان الله درمل دى، زموږ د بهير هغه تاند او زلمى شاعر، چې هره ورځ يې په شعر كې د ښكلا نوي څركونه تر سترګو كېږي، ښايي د دې ځانكړنې يو علت دا وي، چې دى شعر يوه پر ځاى ولاړه ښكلا نه ګڼي: (( شعر يوه پرځاى ولاړه ښكلا نه ده، چې څوك دې خامخا د هغې ټولې اجزاوې د تعريف په چوكاټ كې ځاى كړى شي. شعر زما په اند يوه داسې ونه ده، چې هره نوې څانګې او ريښې كوي، هره ورځ نوې قالبونه په كې راننوځي او هره ورځ نوي تركيبونه او خيالونه په كې وتلي.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۲۰)

عارفه عمرلور؛ باجرائته ليكواله

د پښتو معاصرې كيسه ليكنې د روان بهير د بحث په لړ كې يوه بله ځوانه او ځليدونكې څېره، چې پخپله هره كيسه او ناول كې په واقعي بڼه د ښځو ژوند انځوروي او په دغه انځوروونه كې تر ټولو زيات له ډېر جرائت څخه كار اخلي او د هرې كيسې او ناول پيغام يې تعليمي بڼه لري، درپېژنو: (( زه پخپله يوه ښځه يم او دا د ښځو ژوند ما ته په زړه پورې ده، ولو كه د هغوى د ژوند نيمګړتياوې او كه د هغوى د ژوند ښېګړې وي. اكثرا چون په دغه برخه كې شايد زه يو څه ډېره وپوهېږم، يا د يو نارينه په پرتله ما د ښځو د ژوند په اړه ډېر څه ليدلي وي، نو د همدې لپاره زه اكثرا كوښښ كوم، چې د ښځو د ژوند په اړه يو څه وليكم.))

دا كيسه ليكواله او ناول ليكونكې اغلې عارفه عمر لور ده. زموږ د روان ادبي هغه كيسه ليكونكې، چې پر نورو ځانګړنو سربېره، د ښې كيسې غوره ځانګړنې ښه پيغام او تلوسه ګڼي: (( زما په نظر باندې يوه كيسه، چې ډېر ښه پيغام ولري او يوه كيسه، چې لوستونكى له ځانه سره وساتي، تر ټولو ښه كيسه ده.))

ویناوال: صدیق الله بدر

زما زړه

پېژنم يــــــــې ښـــــــــه جانانه ما ته معلومېږي، زړه

وايې خلــــــه نور ستا دې وي له تا سره جوړېږي زړه

دا منـــــــــــــم زمـــــــــا دى خو له ما سره رغېږي نه

عشـــــــــقه دا خو ته يې چې په ژبه دې پوهېږي زړه

تا پســـــــــې اوبه اوبه، اوبــــــــه شولو كه ګورې يې

راشه اوښكـې اوښكې مې له سترګو نه توېېږي زړه

ها چې ماشــــــــــــومان وو لا او لاس نيولي ګرځېدو

پوه به شوم، چې هر نظر سترګې سترګې كېږي زړه

بدره ښـــــــــــــــــــــــه يې پېژنم يو عمر مو ژوند كړى

تېر به شـــــــــي له ما نه خو له عشقه نه تېرېږي زړه

۵، ۶، ۱۳۸۸

د شپې لس بجې، كور

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۸)

استاد شپون؛ د ننني پښتو نثر پاچا

په پارسي كې يو متل دى، چې وايي، هر سخن جايي و هر نكته مكاني دارد. دا داسې په ځاى خبره ده، چې په هره برخه كې پوره صدق كوي. موږ بايد هره خبره سنجيده او پخپل ځاى وكړو، داسې نه شي، چې زموږ خبره كومه اساسي ريښه ونه لري او د چا د وخت د ضايع كېدو او بې ځايه پارونې سبب وګرځي. په ادب كې هم، كه زموږه موخه حتي په شديد ډول د كوم منفي يا مثبت خوځښت په وړاندې د چا د احساساتو  راپارول وي دلته هم په كار ده، چې پر خپلو احساساتو كنټرول ولرو، ځكه كنټرول د دې سبب ګرځي، چې موږ خپله خبره په سمه، دقيقه  او اساسي بڼه د يو چا غوږ ته ورسوو.  دا اصل موږ ته دا رازده كوي، چې خپله خبره واضحه، دقيقه او پخپل كنټرول كې وساتو او بيان مو يوازې او يوازې احساساتي نه وي. په همدې موخه دا ځل د پښتو د معاصرو ادبياتو هغه صاحب سبك او مخكښ ليكوال درپېژنو، چې د شاعر او ليكوال احساساتي كېدل د هنر له پوړه رالوېدل ګڼي:(( زما په نظر شاعر يا ليكوال حق نه لري، چې احساستي شي. ځكه دى خو هنرمند دى، داسې يو ظريف او نفيس شى ورسره دى، شيشې دي ورسره او دا سره پيي. كه احساساتي شو، كنټرول له لاسه وركوي او كه كنټرول له لاسه وركړي دا بيا ورنه ماتېږي.))

دا صاحب سبك شاعر او ليكوال ښاغلى استاد سعدالدين شپون دى، چې كيسه يوازې په طول او عرض نه، بلكې د كيسې د ژوند ارزښت په ګوته كوي:(( كيسه يوازې اوږدوالى او سور نه لري، يو درېيم بعد دى. همدغه بعد يې، چې دى د ژوند ارزښت يې دى.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه ( ۱۷)

صفيه حليم؛ يوه كيسه او څو خبرې

كله، چې د پښتو ادبياتو تېره او اوسنۍ دوره مطالعه كوو، يو شى، چې موږ له خواشينۍ سره مخ كوي، هغه د ښځينه ليكوالو او شاعرانو كمه شمېره ده، په تېره د ښځينه ليكوالو او كيسه ليكونكو شمېره د اندېښنې وړ ده، خو بيا هم په دې برخه كې يو څه، چې ډېر اميد بښونكى ښكاري، هغه دا دى، چې زموږ معاصرې ليكوالې او كيسه ليكونكې هغه څه ليكي، چې په ټولنه كې د ښځو د سخت ژوند انځوروونكي دي. كه څه هم نن سبا په لره او بره كې كم شمېر ښځې كيسه ليكوالې لرو خو په همدغه كمه شمېره كې هم له ډېرو ښو هستونو او تجربو سره مخ كېږو او دا هيله رابښي، چې سبا ته به د كيسه ليكنې ډېرې غښتلې څېرې او پخې تجربې ولرو.

دلته په همدې هيله د پښتو كيسه ليكنې يوه داسې درنه څېره درپېژنو، چې په خپله هره كيسه، هر ناول، هره ليكنه او رپوټ كې د ښځو ژوند رانغاړي، چې خامخا د رواياتو په وړاندې يو ډول سپېڅلى بغاوت په كې نغښتى وي:(( زه دوه قسمه كيسې ليكمه، يو هغه ډول كيسه وي، چې يو څه مې په ذهن كې وي هغه وليكمه، بيا راځمه او شروع كومه يې، بيا اخر ځينې كيسې پاتې شي، خو په اخره كې نه پوهېږمه، چې هغه څنګه خلاصې او بشپړېږي. دويم ډول هغه كيسه ليكمه، چې مكمله كيسه وي او راته معلومه وي، چې دغه ځاى نه شروع كېږي او دغه ځاى كې ختمېږي.))

دا آغلې كيسه ليكواله مېرمن صفيه حليم ده، چې هره شېبه د ښځو د ژوند په اړه فكر كوي، ليكي او ټولنې ته يې ډالۍ كوي. د صفيې هره د ښځو د ژوند هنداره او د روحياتو انځوروونكې ده.

ليكونكى: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۶)

تورمان او په لنډه مرحله كې

د لنډ كيفيت رانغاړل

په ټول اتفاق سره په افغانستان كې د پښتو ازاد شعر پيلګر لوى استاد علامه پوهاند عبدالحى حبيبي دى، چې تر هغه وروسته ګڼو شاعرانو كرار كرار دغه فورم ته توجه كړې او ډېرو كسانو له هماغه پيل څخه دغه شعر ته په دې سترګه كتلي، چې يو پراخ مضمون او مفهوم په كې رانغاړل كېږي. له همدې كبله كله چې موږ د ازاد شعر نوم اورو نو ورسره زموږ په ذهن كې يو نسبتا اوږد او ښه شعر، چې وزن لري او قافيه او رديف نه شته، تداعي كېږي. په تېرو دريو لسيزو كې زموږ شاعرانو دغه شعري فورم ډېر ازمويلى او ښه موضوعات يې په كې رانغاړلي دي، خو په وروستيو څو كلونو كې زموږ شاعرانو تر ډېره دا هڅه كړې، چې ځينې مفاهيم په ډېر لنډ ډول په دغه ډول شعر كې خوندي كړي، حتى تر دې، چې ځينې ازاد شعرونه مو تر څلورو پنځو كرښو نه اوړي. نن سبا هغه شمېر شاعران، چې ډېر لنډ ازاد شعرونه ليكي كه ډېر زيات نه دي نو كم هم نه دي. دوى هڅه كوي، چې پخپلو دغو شعرونو كې د خيال او فكر ترمنځ تناسب وساتي او د ښه وزن او موسيقيت په شتون كې خپل پيغام په ښه توګه انتقال كړي. په اوسنيو ځوانو شاعرانو كې، چې تر نورو ډېر لنډ ازاد شعرونه ليكي او دغه شعرونه يې له پوره ښكلا او درد نه برخمن دي، هغه ځوان او تاند شاعر ښاغلى اجمل تورمان دى. اجمل تورمان زموږ د بهير هغه درديدلى شاعر دى، چې په لنډه مرحله يو لنډ كيفيت انځوروي او شعر د خلكو مال ګڼي: (( زه فكر كوم، څوك چې ادبي تخليق كوي، شعر ليكي يا كيسه ليكي بايد خلكو ته يې وليكي، ځكه دا د خلكو مال دى ، كه چېرې خلك پرې پوه نه شي، فكر كوم په درد نه خوري.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۵)

ليوال؛ د تمثيلي هنر استازى شاعر

دا ځل د پښتو معاصر شعر يوه داسې ځوانه څېره درپېژنو، چې د تمثيلي هنر يو استازى شاعر او د عشق او مينې د ملكې يو مئين انځورګر او ليوال دى: (( مخكې له دې، چې دا ژوند سم وپېژنم، مخكې له دې چې دا لوړې او ژورې وپېژنم او حتى مخكې له دې، چې ځان وپېژنم، مينه مې وپېژندله. دې بې پيرې داسې د احساساتو، عواطفو او يو ډول عاطفي ژوند په لومو كې ښكېل كړم، چې بيا ترڅو د هنر او عاطفې نورو صيقل شويو اړخونو ته مې فكر كېده، د شعر سېلاو په مخه كړى او وړى وم، چې لا تراوسه مې هم د ژوند د واقعيتونو د عقلي او منطقي ساحل نه دى موندلى.))  

دا شاعر او دا د مينې او ښكلا د ملكې انځورګر عبدالغفور لېوال دى.

شاعر: صديق الله بدر

ژوند

اوښكې مې په سترګو كې ډنډېږي ژوند

دا خــــو ستا له مخه مې خوښېږي ژوند

هـــــــــــــره لاره ستا منزل ته رسي خو

لار پــــــــــــه لاره ما سره سوځېږي ژوند

څومره، چې ترخه شې لا خوښېږې مې

چا ويـــــــــــل، چې نه به لا خوږېږي ژوند

راشه يـــــــــــوه خبره مې په زړه كې ده

راشه، چــــــــــــې خبره پاتې كېږي ژوند

یار شته دى خو زړه كې چې دا هم نه وي

ځاى پـــــــــه ځاى ولاړ دى كه تېرېږي ژوند

زړه ته بدر كـــــــــــم دى خو چې راشې ته

دا لېـــــــــونى خوښ دى، چې ډېرېږي ژوند

شاعر: صديق الله بدر

يادونه:  د يو چا يوې ګيلې دا شعر رابآندې وليكه

سترګې

مينه

او

كركه

تا چې له مينې، مينې وپوښتلم

او ما په ډېره مينه وويل درته

چې زه مين پخپلو سترګو يمه

له خپلو سترګو سره مينه لرم

خو ستا نمجنو سترګو

كركه مې راوسته له خپلو سترګو

وې مې چې كاش كله مې سترګې نه وې

د چنګاښ شلمه ۱۳۸۸

لـيكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه((۱۴))

لاهو د تمثيلي شعر مخكښ شاعر

يوې مور د وژل شوي زوى سينې نه

وينې سور غشى راوويست

ويې بې زويه دې كړم ولې

ورته غشى په ژړا شو

ويې زه هم شوم بې موره

هغه پورې ونه وينې

چې يوه ګوته يې نه شته

همهغه زما موركۍ ده

همهغه زما موركۍ ده

د هر چا او هر څه خپل درد وي، څوك يې په پټه خوله زغمي او څوك يې ژاړي. تر اوسه موږ او تاسو خپل دردونه ژړل او پر يوبل د انسانانو له ژړاوو خبر وو، خو نن يو څوك راته وايي، چې بغير له انسانه نور موجودات او اشيا هم خپل درد لري او ژاړي يې. دلته په دې شعر كې يو غشى، چې د انسان د مرګ سبب شوى، په ژړا سر دى او خپل درد راته وايي. دغه شعر د انسان او اشياوو ترمنځ د ذهني عاطفي اړيكې بيانوونكى دى. دلته شاعر له اشياوو سره عاطفي رابطه ټينګه كړې، د اشياوو په ژبه خبرې كوي او اشياوو ته شخصيت ور بښي. ښايي پخوانو او ځينو اوسنو پښتنو شاعرانو  څه ناڅه دا كار كړى وي، خو دا چې يو شاعر دې تقريبا خپله ټوله شاعري، اشيايي شاعرۍ ته وقف كړې وي، څرك يې نه لګېده. كله چې په ۱۳۷۸ لمريز كې د بلال په وينو كې شعري ټولګه چاپ او خپره شوه، د هغه په لوستلو موږ د اشيايي شاعرۍ شاعر وپېژانده، چې هغه ځوان او نوښتګر شاعر نورمحمد لاهو دى. 

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۳)

ليكونكى: صديق الله بدر

شرر او روماني شاعري

د پښتو معاصر شعر له خپلو ګڼو ځانګړنو سره، چې لري يې، يوه غوره ځانګړنه يې روماني او رواني خوند و رنګ دى. نن سبا يو شمېر ځوان شاعران دغه اړخ ته ډېره توجه كوي، خو كمال يې په دې كې دى، چې په عين ساده ګي كې د تخييل خواږه راباندې څښي او هره هستونه يې مخامخ پر نفسياتو ژور اغېز ښندي.

موږ په دې ليكنه كې د پښتو شعر همدې ښكلا ته تم كېږو او د داسې يو شاعر په ژوند او شعروشاعرۍ درسره خبرې كوو، چې هستونې يې همدا خواږه لري او په دې باور دى، چې ښه شعر هغه شعر دى، چې پر نفسياتو اغېز ښندي: (( ښه شعر، هغه شعر دى، چې پر نفسياتو دې اغېزه وكړه، كه هغه هر ډول وي خو د انسان نفسيات په هر وخت او مهال كې تغيير كوي، كېداى شي يو وخت يو چا ته يو شعر خوند ورنه كړي خو كه په يو بل وخت بيا همدغه شعر ولولي خوند ترې اخلي. دغه ډول شعرونه، چې د انسان له نفسياتو سره برابر وو، هغه ښه شعرونه دي.))

_دباران ^انځور

ما خپل قلم

اشنا

له وريځو ډك كړ

تا د باران رانه

انځور غوښتى و.

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۱۲)

د بهير شعر؛  د ژوند هنري انځوروونه

په شعر كې د ژوند او يو حالت هنري انځورونه، د پښتو معاصر شعر يو له غوره ځانګړنو څخه دى. زموږ اكثر شاعران دغې ځانګړنې ته په پام سره هڅه كوي، چې يو حالت او د ژوند يوه شېبه كه هغه غمجنه او كه له خوشالۍ نه ډكه شېبه وي، په داسې ډول راواخلي او انځور كړي، چې په لوستلو سره يې هغه حالت او شېبه د سړي سترګو ته ودرېږي. زموږ د شاعرانو كمال دا دى، چې د ساده بيان ترڅنګه خپل دغه شعرونه د هنر په ګاڼه پسولي. په دې بحث كې د همداسې يو شاعر په شعر او شاعرۍ درسره خبرې كوو، د هغه شاعر په شعر او شاعرۍ، چې شعر د زړه غږ او د انسان د دنني احساس بيان ګڼي: ((هغه څه ، چې زړه يې ويل غواړي، هغه څه، چې د انسان اندروني احساس څرګندوي او هغه څه، چې په ساده ژبه يې راټولول ګران وي، زما په اند هغه شعر دى. كه په لنډ ډول ووايم، د زړه غږ، چې په زړه لګيږي، شعر دى.))

دا ځوان شاعر ښاغلى نوراجان بهير دى، زموږ د روان ادبي بهير هغه شاعر، چې خپلې تجربې او ورځنۍ پېښې په هنري انداز په الفاظو كې رانغاړي: ((زما په نظر خو به يو اغېز د ژورنالېزم هم وي، موږ د ټولنې د بل هر قشر په پرتله ډېر له ورځنيو پېښو سره مخامخ يو او ورځنۍ پېښې زموږ په رپوټونو كې انعكاس مومي، موږ غواړو، چې د ټولنې باخبره خلك واوسو، يعنې دا موږ يوه اړتيا ګڼو، چې لومړى ځان او بيا ټولنه خبره كړو، نو همدغه ورځنۍ پېښې، واقعې او ناخوالې دي، چې د يو ژورنالېست په توګه يې زه اخېستو ته اړ يم، نو دې كار زما پر ادبي ذوق هم اغېز كړى او دې ته يې هڅولى يم، چې په ورځنيو پېښو شعر ولېكم.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۱)

كاروان؛ شاعرانه كيسې او تصويري ژبه

بيا هم د پښتو پر معاصر داستاني نثر درسره غږېږو او يو داسې انځور ګر كيسه ليكوال درپېژنو، چې د كيسو ژبه يې شاعرانه او سمبوليكه ده او د دغې ځانګړتيا په درلودلو سره، د يوې جلا لارې او سبك څښتن كيسه ليكوال ګڼل كېږي او په كيسه كې د تصويري ژبې كارونه غوره ګڼي:(( ما داسې موضوعات د خپلو كيسو لپاره ټاكلي دي، چې پخپله هغه موضوعات شاعرانه دي. خو تر ټولو ښه ژبه د كيسو لپاره تصويري ژبه ده، كېداى شي، چې يو څوك په ډېر ساده نثر كې عجيبه تصويرونه راونغاړي، ځكه په دې كار سره نه يوازې دا، چې په كيسه كې خوند پيدا كېږي، بلكې د سړي هنري تنده هم پرې ماتېږي.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۰)

ساده خو پر نويو تجربو ولاړه شاعري

كله، چې د پښتو معموله او مروجه شاعري په دقيق ډول له نظره تېروو، دې پايلې ته رسېږو، چې تر ډېره بريده زموږه شاعري تقليدي بڼه لري او د پښتو شعر له سباوونه ډېرى مفاهيم بيا بيا په كې تكرارېږي. دغه نيمګړتيا ښايي له دې كبله راپېښه وي، چې زموږ ډيرى شاعران شعر ته په جدي نظر نه ګوري. دا نيمګړتيا د دې سبب شوې، چې پخپل شعر كې ډېر كم د نويو تجربو شاهد واوسو. دغه نيمګړتيا هغه وخت ډېر ښه احساسوو، چې وخت په وخت د خپلو يو شمېر شاعرانو په كلام كې له فني او مانيز پلوه له نوېو تجربو سره مخ كېږو، چې په څرګند ډول د شعر په نسبت د هغوى د پوره رياضت ښكارندويي كوي.

په دې ادبي رپوټ كې همدې موضوع ته په پام سره، د هغه شاعر په شعر و شاعرۍ درسره خبرې كوو، چې رياضت د ښه شعر د پنځولو اصل ګڼي: (( كېداى شي، چې الهام سړي ته راشي، مګر د الهام او شعر ترمنځه ډېره فاصله ده. دا فاصله پخپله نه ډكېږي، هغو شاعرانو، چې دا فاصله په برياليتوب سره ډكه كړې ده، هغه يې د رياضت له لارې كړې ده.))

دى زموږ د بهير هغه شاعر دى، چې په شعر كې د خيال تر څنګ د كلماتو سم اوډون، د ژبې ساده والي او د پيغام شته والي ته ډېر ارزښت وركوي، خو د شعر د شعاري كېدلو مخالف دى: (( زما په نظر ښه شعر، هغه شعر دى، چې پيغام ولري، خو شعار ونه لري. كلمات يې داسې غوره شوې وي، چې يو تربله سره وپېيل شي او داسې نه وي، چې يو ټكى سړى ترې وباسي او بيا هم شعر پخپل حال پاتې شي او اضافي څه بايد په كې نه وي. درېيم شرط، چې زه ښه شعر ته پرې قايل يم، هغه دا دى، چې ښه شعر بايد په ساده ژبه وي. زموږه په پښتو كې هم دا مرض شته دى، خو په دري كې زيات دى، چې اكثره لغت پرانۍ كوو. دغه كار زما په نظر له ښه شعر سره نه جوړېږي.))

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۹)

 پروين ملال؛

د درد او ښځينه احساساتو انځورګره

سفر                                                                                                

په الوتكه كې

څنګ ناستې مسافرې

رانه وپوښتله

 لكه، چې څوك دې نشته

داسې يوازې

په سفر، چې درومې؟

ما ويل نه!

خو يو وخت داسې نه وو

داسې يوازې نه وم

هغه

په داسې په سفر لاړ،

 چې بيا راستون نه شولو.

ادبي ګزارشي ليكنه(۸)

ومان نيازى؛

په متناسبه ژبه،

د كليوال ژوند انځوروونكى

شعر يوه غير عادي وينا ده؛ په ظاهره خو دا يوه ډېره ساده جمله ښكاري خو د معنى او مفهوم له مخې د يوې ډېرې ژورې خبرې څرګندويي كوي او دا راته وايي، چې د شعر او عادي وينا ترمنځ ژور واټن او توپير موجود دى. د شعر او عادي وينا ترمنځ توپير په دې كې نغښتى، چې په عادي وينا كې ډېر اثر، نظم، تناسب او د ژبنيو جوړښتونو توپير ته ډېره توجه او پاملرنه نه كېږي.

 شاعر هڅه كوي، چې پر لوستونكو او اوريدونكو د يوه ځانګړي اغېز پرېباسلو پخاطر، پخپله وينا كې يوه ځانګړې موخه د ښكلو لفظونو په اوډون سره راونغاړي او هغه فكر كولو ته اړباسي. د اكثرو ادبپوهانو په قول په كومه وينا كې، چې دغه  قوت موجود وي، هغه شعر دى، اوبه رنګه همداسې يو كلام دى:

اوبه رنګه

د جنت رڼا ته جوړه

د جنت په اوبو ولې

تر خامچكې مڼې سپينه

تر هوا پستې څنګلې

هر ايت يې په سرو شونډو

د باران شنه ترانه ده

په كې هر لمونځ روا كېږي

د محراب غوندې سينه ده

اوبه رنګه شان غرڅه ده

ګردې ګردې رڼې سترګې

توتكيو غوندې رېږدي

كه دې ګوتې كړې ورغبرګې

د ژوندي زيارت په څېرېې

په ګومبزو كې درزا ده

نه يې خال شته نه يې زخه

كليمې ته ورته زما ده

كوم مئين چې يې په زړه وي

څانګه څانګه وغوړېږي

اوبه رنګه په دې نه ده

چې په چا به روا كېږي

دا شعر د هغه شاعر دى، چې معمولا پخپلو شعرونو كې د كليو منظر كشي كوي او خپله متناسبه ژبه ورسره كاروي.

دا شاعر ښاغلى ومان نيازى دى، زموږ د روان ادبي بهير هغه شاعر، چې شعر يې خپل جلا كيف او خوند لري او د زرګونو شعرونو په منځ كې پېژندل كېږي او دا هغه وياړ دى، چې په هر عصر كې، په ډير مشكل د چا په برخه كېږي.

ژباړونكى: صديق الله بدر

سيد جمال الدين افغاني

او

 د ختيځ او لوېديځ مخامختيا

 يادونه: د ډاكتر سيد بهاؤالدين مجروح دا ليكنه په ۱۳۵۵ لمريز كال د كب په مياشت كې په هغه پرتمين سيمينار كې اورول شوې وه، چې د افغانستان جمهوري دولت له خوا د ختيځ د نابغه سيد جمال الدين افغان د مړينې د اتيايم تلين په وياړ جوړ شوى و.

دلته يوازې د دغې ليكنې يوه لنډه برخه راوړم او پوره ليكنه به انشاالله ډېر ژر په ليكه كړم.

بدر

سيد جمال الدين افغاني؛ د معاصرې نړۍ يو له اسرار امېزو، په زړه پورې او له معنى څخه ډكه څېره ده، اسراراميزه له دې كبله، چې د هغه د ژوند ځينې مرحلې تر شك و ترديد لاندې راځي او د البرت حوراني په وينا: (( هغه خپل ځان ته افغان وايه او دښمنان يې هغه ايرانى بولي.))

سربيره پر دې لاهم د هغه د ژوند او هڅو ځينې مهم اړخونه لكه څنګه، چې حتمي برېښي په پوره توګه روښانه شوي نه دي. په زړه پورې والى يې په دې كې دى، چې هغه د لرغونو فلاسفو لكه ابن سينا او ابن رشد او هم په نوې معنى د يو سياسي متفكر او هم د يوه مجاهد او مبارز، ورځپاڼه ليكونكي او هنګامه غوښتونكي او ماجراجو څېرې په توګه وځلېد.

خو هغه څه، چې په ځانګړي ډول د دغې څېرې اهميت لا زيات كړ او هغه ته يې ځانګړې معنى وبښله، هغه د نړۍ د تاريخ له سترې پېښې يعنې د اسلامي ختيځ له تمدن سره د لوېديځ د تمدن مخامختيا او د تاريخ د ستر بهير له فعالې ونډې اخستنې څخه عبارت و.

مركه كوونكى: صديق الله بدر

د سيمو تاريخي جغرافيه (۱۵)

ګندهارا

له علامه استاد رشاد سره مركې

        پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ او وواياست، چې د ګندهارا تاريخي بهير له كوم وخت نه راپيلېږي او دې سيمې د افغانستان څومره ساحه احتوا كوله؟

        ځواب: ګندهارا د افغانستان يوه ډېره زړه، تاريخي او پخوانۍ سيمه ده، چې په خپل وخت كې د علم او مدنيت زانګو بلل كېدله او د ګندهاري مدنيت په نامه يو مدنيت ياديږي.

        د ګندهارا يا د ګنده هار په نامه په دايره المعارف كې د يو كلي نوم ليكل شوى دى، چې دا په لغمان كې واقع دى. زه ډېر خوشاله شوم، چې د هغې لويې او تاريخي ګندهارا بقايا اوس هم په دغه سيمه كې شته، خو اوس يې ما موقعيت ونه شو ټاكلى.

        د ګندهاراوتي په نامه يو بل كلى په اوجين كې واقع دى، اوجين په منځني هندوستان كې د يوه لوى ښار نوم دى، د هغه په حواشيو كې د دغه ګندهاراوتي په نامه يوه كوچنۍ سيمه ده او هلته د هندوانو يو لوى زيارت موجود دى، چې دوى يې مهاكالا بولي.